ATA-AÖF Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II Çıkmış Sorular

Ders, Kurtuluş Savaşı'ndan Cumhuriyet'in kuruluşuna, Atatürk dönemi inkılaplarına, altı ilke ile bütünleyici ilkelere, dış politikaya ve II. Dünya Savaşı sonrası çok partili hayata geçişe uzanan süreci anlatır.

Kurtuluş Savaşı ve antlaşmalar

• Gümrü (1920) TBMM'nin ilk siyasi antlaşmasıdır; Doğu Cephesi kapanmış, Ermenistan TBMM'yi tanımıştır.
• Moskova Antlaşması 1921'de imzalanmış, Sovyet Rusya altın, silah ve cephane yardımı yapmıştır.
• Doğu sınırının antlaşma sırası: Gümrü, Moskova, Kars.
• Ankara Antlaşması (1921) Fransa ile yapılmış, güney cephesi kapanmış, Caber Kalesi Türk toprağı sayılmıştır.
• Kuva-yı Milliye dönemi I. İnönü sonrası düzenli ordunun kurulmasıyla bitmiştir.
• Kütahya-Eskişehir yenilgisi sonrası Başkumandanlık Kanunu ve Tekâlif-i Milliye Emirleri çıkarılmış; Sakarya zaferiyle Mareşallik ve Gazilik verilmiştir.

Saltanat, Cumhuriyet ve siyasal yapı

• Saltanat 1 Kasım 1922'de, Vahdettin döneminde kaldırılmış; halifelik kamuoyu hazır olmadığı için 1924'e kadar sürmüştür.
• Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te Teşkilat-ı Esasiye'deki değişiklikle ilan edilmiştir.
• Ankara; Milli Mücadele'nin merkezi olması, işgali zor konumu ve ulaşım olanakları nedeniyle başkent olmuştur.
• 1924 Anayasası memurluk ile milletvekilliğinin birleşmesini yasaklamıştır.
• Altı ilke 1937'de Anayasa'ya girmiştir.
• Genelkurmay Başkanlığı kurulup ordu siyasetin dışına çıkarılmıştır.

Eğitim, kültür ve hukuk inkılapları

• Tevhid-i Tedrisat (1924) ile bütün okullar devlet denetimine girmiş, eğitimde ikilik bitmiştir.
• 1933 Üniversite Reformu ile Darülfünun kapanmış, İstanbul Üniversitesi kurulmuştur.
• Türk Tarih Kurumu 1931'de bilimsel tarih araştırması için kurulmuştur.
• Medeni Kanun 1926'da İsviçre modelinden alınmış; sosyal ve ekonomik alanda eşitlik getirmiştir.
• Kadınların siyasal hakları 1930 ve 1934'te tanınmıştır.
• Soyadı Kanunu kimlik karışıklığını gidermiş; Miladi takvim ve uluslararası ölçüler ticareti kolaylaştırmıştır.

Atatürk ilkeleri

• Altı ilke: cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik, inkılapçılık.
• Bütünleyici ilkeler: tam bağımsızlık, milli egemenlik, milli birlik ve beraberlik, yurtta sulh cihanda sulh.
• Halkçılık imtiyaz ve sınıf ayrımını reddeder; unvanların kaldırılması halkçılıkla ilgilidir.
• Halifelik, tekke ve Tevhid-i Tedrisat düzenlemeleri laiklikle ilgilidir.
• Hatay'ın katılımı ve Türk Dil Kurumu milliyetçiliğin yansımasıdır.
• Atatürkçü düşünce yayılmacılığa yer vermez; mevcut sınırları korur.

İç siyaset ve çok partili hayat

• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ilk muhalefet partisidir; Takrir-i Sükûn ile kapatılmıştır.
• Şeyh Sait İsyanı sonrası Fethi Bey hükümeti düşmüş, yeni hükümeti İsmet Paşa kurmuştur.
• Serbest Cumhuriyet Fırkası 1930'da Ali Fethi Bey başkanlığında kurulmuştur.
• Menemen Olayı'nda Kubilay öldürülmüştür; bu olaylar çok partili hayatı geciktirmiştir.
• Dörtlü Takrir (1945) sonrası 1946'da Demokrat Parti kurulmuştur; kurucular Bayar, Menderes, Köprülü, Koraltan.
• Celal Bayar üçüncü Cumhurbaşkanıdır.

Dış politika ve Lozan sonrası sorunlar

• Lozan'da heyet başkanı İsmet İnönü'dür.
• Lozan sonrası sorunlar: Musul, Hatay, Boğazlar, Osmanlı borçları (Fransa ile güçlük); kapitülasyonlar sorun değildir.
• Musul, Şeyh Sait İsyanı etkisiyle 1926 Ankara Antlaşması'yla İngiltere lehine çözülmüştür.
• Türkiye 1932'de Milletler Cemiyeti'ne özel davetle girmiştir.
• Montrö (1936) ile Boğazlarda tam egemenlik sağlanmıştır.
• Balkan Antantı (1934) ve Sadabat Paktı (1935) ile Türkiye paktlara öncülük etmiştir.

II. Dünya Savaşı ve sonrası

• Savaşın nedenleri: adaletsiz barış, yayılmacı devletler, Milletler Cemiyeti'nin etkisizliği.
• Normandiya Çıkarması 6 Haziran 1944'te gerçekleşmiştir.
• Churchill 1943'te Adana'da İnönü ile görüşmüş; Türkiye savaş dışı kalmıştır.
• BM, 1945 San Francisco Konferansı'nda kurulmuştur.
• Demokrat Parti döneminde Kore'ye tugay gönderilmiş, 1952'de NATO üyeliği gerçekleşmiştir.

Tekâlif-i Milliye

Orduya gereken giyecek, yiyecek ve cephaneyi halktan karşılayan seferberlik emirleri.

Başkumandanlık Kanunu

TBMM'nin yetkilerini geçici olarak Mustafa Kemal Paşa'ya devrettiği 1921 kanunu.

Tevhid-i Tedrisat

Tüm eğitim kurumlarının devlet denetiminde birleştirilmesi.

Takrir-i Sükûn

İsyan sonrası çıkarılan, muhalefetin kapatılmasına dayanak olan kanun.

Dörtlü Takrir

1945'te CHP grubuna verilen ve Demokrat Parti'nin kuruluşuna giden önerge.

Montrö Sözleşmesi

Boğazlar komisyonunu kaldırıp Türkiye'ye tam egemenlik veren 1936 sözleşmesi.

İltizam

Vergi toplama hakkının peşin karşılığında mültezimlere bırakılması usulü.

Bütünleyici ilkeler

Altı temel ilkeyi destekleyip tamamlayan ilkeler grubu.

Weimar Cumhuriyeti

Almanya'nın 1919-1933 arasındaki parlamenter cumhuriyet rejimi.

Kuva-yı Milliye

Düzenli ordu kurulana kadar savaşan yerel düzensiz birlikler.

• Gümrü TBMM'nin ilk siyasi antlaşmasıdır; Moskova ise tanıyan ilk büyük devlet Sovyet Rusya ile yapılmıştır.
• Medeni Kanun sosyal ve ekonomik eşitlik getirdi; kadınların siyasal hakları 1930-1934'te tanındı.
• Halkçılıkta sınıf ayrımı, dış politikada yayılmacılık ve paktlardan kaçınma yanlış seçeneklerdir.
• Laiklik (din-devlet-eğitim) ile milliyetçilik ve halkçılık örnekleri sık karıştırılır.