AUZEF 20. Yy. Felsefenin Temel Sorunları Çıkmış Sorular

Ders, Orta Çağ'ın çözülüşünden Rönesans ve Bilim Devrimi'ne, oradan Descartes ile başlayan modern felsefeye uzanır; rasyonalizm, empirizm, Kant'ın eleştirel felsefesi ve sonrasında Hegel, Marx ile Nietzsche'ye geçişi işler.

Orta Çağ'dan Rönesans'a geçiş

• Roger Bacon, bilginin otoriteden değil deney, matematik ve gözlemden geldiğini savunarak modern bilimin öncülerinden sayılır.
• Dante İlahi Komedya'da Kilise'nin dünyevi gücünü eleştirmiş, hümanizmin habercisi olmuştur.
• Luther Doksan Beş Tez ile Kilise'nin aracılığına karşı çıkmış, Protestan Reformu'nu başlatmıştır.
• Rönesans 'yeniden doğuş' demektir; Antik Yunan ve Roma mirası yeniden canlandırılmıştır.
• Pusula, matbaa ve barut geçiş döneminin belirleyici icatlarıdır.
• Hümanizmde Tanrı merkezli bakış yerini insan merkezli bakışa bırakır; Montaigne bu çizginin önemli ismidir.

Bilim Devrimi ve Tümeller Tartışması

• Copernicus güneşmerkezli sistemi ortaya koyarak yermerkezli evren görüşünü reddetmiştir.
• Francis Bacon Novum Organum'un yazarıdır ve zihni yanıltan engellere idoller (kabile, mağara, çarşı-pazar, tiyatro) adını verir.
• Nominalizme göre gerçek olanlar tikel ve bireysel varlıklardır; tümeller yalnızca addır.
• Augustinus Bilim Devrimi çizgisine değil, erken Hristiyan teolojisine aittir.

Descartes ve rasyonalizm

• Descartes modern felsefenin kurucusu ve rasyonalizmin başlıca temsilcisidir; aklı ve özneyi temele alır.
• Kesin bilgi isteği onu metodik şüpheye götürmüştür; şüphe amaç değil araçtır.
• Kuşku duymak bir düşünme eylemi olduğundan düşünen ben vardır: Cogito ergo sum.
• Kuşkudan kurtulmanın ölçütü apaçıklık, yani açık ve seçik olmaktır.
• Başlıca eseri Meditasyonlar'dır; deneyi zorunlu sayması söylenemez.
• Anlayışın yanında irade de gereklidir; irade arzulama, reddetme, onaylama gibi eylemleri kapsar, algıyı kapsamaz.

Spinoza ve Leibniz

• Spinoza, Descartes'in töz tanımından yola çıkıp tek bir mutlak töz görüşüne varmıştır.
• Düşünsellik ve yayılımsallık bu tek tözün sıfatlarıdır; Tanrı'nın sonsuz sayıda sıfatı vardır.
• Tanrı ile doğa ayrı tözler değildir.
• Ethica geometrik yöntemle, tanım, belit ve kanıt düzeniyle yazılmıştır.
• Leibniz evreni bölünmez, penceresiz ruhsal birimlerden, yani monadlardan oluşmuş sayar.

Empirizm: Locke, Berkeley, Hume

• Empiristler bilginin kaynağını doğuştan fikirlerde değil duyu deneyiminde arar.
• Locke zihni boş levha (tabula rasa) sayar; deneyle gelen ilk izlenimler basit idealardır.
• Locke'un yapıtı İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Deneme'dir; doğuştan 'ben' anlayışına itiraz eder.
• Berkeley'e göre var olmak algılanmaktır; zihinden bağımsız madde kabul edilmez.
• Hume'un merkezinde algı vardır; ideler izlenimlerin soluk kopyalarıdır.
• Hume nedenselliği alışkanlık ve beklentiye indirger; bilgiyi ideaların ilişkileri ve olguya dair ilişkiler diye ayırır.

Kant ve eleştirel felsefe

• Kant rasyonalizm ile empirizmi uzlaştırıp aşmaya çalışmıştır; yaklaşımı Kopernik Devrimi diye anılır.
• Bilgi için duyusallık (mekân, zaman) ve anlama (kategoriler) birlikte işler.
• Temel sorun, hem yeni bilgi veren hem kesin olan sentetik a priori yargılardır.
• Transandantal, deneyimi olanaklı kılan a priori koşulları anlatır; transendent ise deneyin ötesini.
• Ahlakta kategorik imperatif koşulsuz ve evrensel ödev ilkesidir; özgürlük akla uygun ilkelere göre davranmaktır.
• Kant'ın düşünceleri Romantizmin doğuşuna zemin hazırlamıştır.

Kant sonrası: Hegel, Marx, Nietzsche

• Hegel'de düşünce tez, antitez ve sentez evreleriyle (diyalektik) Tin'e doğru ilerler.
• Hegel, Kant'ın bıraktığı kendinde şey ile deneyim ikiliğini çözmeye uğraşmıştır.
• Marx diyalektiği maddeci temele oturtur; tarihi belirleyen maddi koşullar ve üretim ilişkileridir.
• Nietzsche'nin merkez kavramı güç istencidir; Böyle Buyurdu Zerdüşt onun eseridir.
• Hobbes Leviathan'da doğa durumunu herkesin herkese savaşı sayar.
• İskoç Aydınlanması: Hutton, Hume ve Adam Smith.

Metodik şüphe

Kesin bilgiye varmak için yanlış olma ihtimali olan her şeyin sistemli biçimde elenmesi.

Cogito

Düşünüyorum, öyleyse varım; kuşku duyan öznenin varlığının kesinliği.

Töz

Varlığı için başka şeye gereksinim duymayan şey; Spinoza'da tek ve mutlak olan Tanrı.

Monad

Leibniz'de evreni kendi açısından yansıtan bölünmez ruhsal birim.

Tabula rasa

Zihnin doğuşta boş levha olduğu, bilginin deneyle yazıldığı görüşü.

Esse est percipi

Berkeley'in 'var olmak algılanmaktır' ilkesi.

A priori / a posteriori

Deneyimden önce gelen, akılla bilinen yargı / deneyimden sonra kurulan yargı.

Sentetik a priori

Hem yeni bilgi veren hem kesin olan yargı türü; Kant'ın çözüm noktası.

Kategoriler

Anlama yetisindeki içeriksiz kavram kalıpları; duyu verilerini düzenler.

Kategorik imperatif

Evrensel yasa olabilecek ilkeye göre davranmayı isteyen koşulsuz ahlak buyruğu.

Diyalektik

Hegel'de tez, antitez ve sentez evreleriyle gelişen düşünce süreci.

Güç istenci

Nietzsche'de varlıkların temelindeki daha fazla güç arzusu.

• Rasyonalizm (Descartes, Spinoza, Leibniz) akla, empirizm (Locke, Berkeley, Hume) duyu deneyimine dayanır; Kant ikisini uzlaştırır.
• Novum Organum Francis Bacon'a aittir, Galileo'ya değil; Roger Bacon ile Francis Bacon karıştırılmamalıdır.
• Transandantal ile transendent ve a priori ile a posteriori sık karıştırılır.
• Hegel idealist, Marx materyalisttir; Marx diyalektiği baş aşağı çevirir.
• Olumsuz köklü sorularda 'söylenemez' seçeneği genelde ilkenin tersidir: Spinoza'da tek sıfat, Descartes'ta zorunlu deney, Hume'da üç algı türü gibi.