AUZEF Abd Dış Politikası Çıkmış Sorular

Ders, ABD dış politikasının tarihsel gelişimini, bu politikayı biçimlendiren iç yapıyı ve aktörleri, ayrıca konuya yaklaşan kuramsal modelleri ele alır. Yalnızcılıktan küresel liderliğe uzanan çizgi, iki dünya savaşı ve Soğuk Savaş örnekleriyle işlenir.

Erken dönem ve ekonomik temeller

• 1823 Monroe Doktrini, Avrupa devletlerinin Amerika kıtasına müdahalesini reddeder ve ABD'nin Batı Yarıküre'deki nüfuzunu güçlendirir.
• Amerikan İç Savaşı 1861-1865 arasında Kuzey ile Güney arasında yaşanmıştır; köleliğin yanında eyalet hakları ve ekonomik çıkar farkları etkilidir.
• Sanayi Devrimi 18. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere'de başlamış, sonra Fransa, Almanya ve ABD'ye yayılmıştır.
• 1899-1900 açık kapı politikası, Çin'de tüm ülkelere eşit ticaret hakkını savunur; asıl amaç ekonomik üstünlüktür.
• Dolar diplomasisi, özel banka ve devlet kredileriyle başka ülkelerde etki kurmaktır; Taft dönemiyle anılır.

Yalnızcılık ve iki savaş arası dönem

• Yalnızcılık, I. Dünya Savaşı sonrası ile II. Dünya Savaşı'nın ilk yılları arasında en güçlü hâlindeydi.
• Senato Milletler Cemiyeti'ni reddetmiş, Tarafsızlık Kanunları çıkarılmıştır.
• Nye Komitesi (1934-1936) silah üreticilerini ve bankaları savaşı körüklemekle suçlamış, 'ölüm tüccarları' tartışmasını başlatmıştır.
• Ekim 1929 New York Borsası çöküşü Büyük Buhran'ı doğurmuş; ABD'nin yanıtı Roosevelt'in New Deal programı olmuştur.
• Self-determinasyon ilkesi Wilson'ın 14 Nokta'sında öne çıkmıştır.

II. Dünya Savaşı ve savaş sonrası düzen

• 1941 Ödünç Verme-Kiralama Yasası, ABD savaşa girmeden müttefiklerine silah, hammadde ve teçhizat sağlamasının yasal dayanağıdır.
• Ağustos 1941 Atlantik Şartı Roosevelt ve Churchill imzalıdır; self-determinasyon ve serbest ticaret ilkelerini içerir, BM'ye zemin hazırlamıştır.
• Şubat 1945 Yalta Konferansı'nda Güvenlik Konseyi yapısı ve daimi üyelere veto hakkı kararlaştırılmıştır.
• Tahran (1943) Normandiya çıkarması planıyla, Potsdam ise Almanya'nın savaş sonrası durumuyla ilgilidir.
• Atom bombası ilk kez 6 Ağustos 1945'te Hiroşima'ya, 9 Ağustos 1945'te Nagazaki'ye atılmıştır.

Soğuk Savaş

• 1947 Truman Doktrini, Yunanistan ve Türkiye'ye yardımla komünizmi çevreleme politikasını başlatmıştır.
• Marshall Planı, Truman Doktrini'nin ekonomik ayağıdır.
• Ekim 1962 Küba Füze Krizi, SSCB'nin Küba'ya nükleer füze yerleştirmesiyle çıkmış, dünyayı nükleer savaşın eşiğine getirmiştir.
• Kennedy'nin deniz ablukası ve diplomasi krizi barışçıl çözmüştür.

Siyasal sistem ve karar süreci

• Siyasal sistem, devleti oluşturan resmi ve yasal kurumların bütünüdür.
• ABD'nin iki yapısal niteliği katı kuvvetler ayrılığı ve federalizmdir; dış politika müzakereye dayalı hâle gelir.
• Başkan antlaşma müzakere eder, ülkeleri tanıyabilir, Birliğin Durumu konuşmasını yapar; bütçeleme yetkisi ise Kongre'dedir.
• Medyanın canlı yayınla kamuoyu baskısı yaratması CNN etkisidir; gerçek etkisi tartışmalıdır.

Kuramsal yaklaşımlar ve modeller

• Marksizm, dış politikayı emperyalizm, kapitalist sınıf çıkarları ve ekonomik yayılmayla açıklar.
• Uluslararası sistemi temel belirleyici sayan görüş realizme aittir.
• Demokratik barış tezi: demokrasilerde yönetimler halkın onayına muhtaç olduğundan demokrasiler birbiriyle savaşmaktan kaçınır.
• Çoğulcu model gücün toplumda dağıldığını ve medyanın bağımsız olduğunu savunur.
• Elit modelde güç küçük seçkin gruplardadır; halk kitlesi pasif kalır.

Ulusal çıkar ve belirleyiciler

• Robert J. Art çıkarları hayati, önemli ve diğer olarak ayırır; anavatanın savunulması hayati gruptadır.
• Demokrasi, insan hakları ve iklim daha alt öncelikli çıkarlardır.
• Rosenau'nun beş kaynağı: standart/uluslararası, toplumsal, hükümet, rol ve kişisel.
• Stratejik kaynaklar Rosenau sınıflandırmasında yer almaz.

Monroe Doktrini

1823'te ilan edilen, Avrupa'nın Amerika kıtasına müdahalesini reddeden ilke.

Truman Doktrini

1947'de komünizmi çevrelemek için Yunanistan ve Türkiye'ye yardımı öngören politika.

Açık kapı politikası

Çin'de tüm ülkelere eşit ticaret hakkı savunan, ABD için ekonomik üstünlük hedefleyen politika.

Dolar diplomasisi

Özel banka ve devlet kredileriyle başka ülkelerde ekonomik ve siyasi etki kurma uygulaması.

Self-determinasyon

Kendi kaderini tayin hakkı; halkların statüsünü dış müdahalesiz belirlemesi.

Ödünç Verme-Kiralama Yasası

1941'de müttefiklere stratejik malzeme verilmesini sağlayan yasa.

Nye Komitesi

Savaşa girişin ardındaki banka ve silah çıkarlarını inceleyen Senato komitesi.

CNN etkisi

Canlı yayın yapan medyanın kamuoyu baskısıyla kararları etkilemesi.

Demokratik barış

Demokrasilerin birbirleriyle savaşmaktan kaçındığını savunan liberal görüş.

Elit model

Dış politikayı küçük seçkin grupların belirlediğini savunan yaklaşım.

Çoğulcu model

Gücün toplumda dağıldığı ve medyanın bağımsız olduğu varsayımına dayanan yaklaşım.

• Elit model ile çoğulcu model karıştırılmamalı: gücün azınlıkta toplanması elit, dağılması çoğulcu modeldir.
• Uluslararası sistemi belirleyici sayan görüş realizmdir, Marksizm değil.
• Yalta veto hakkıyla, Tahran Normandiya ile, Potsdam Almanya ile eşleşir.
• Bütçeleme gücü Başkan'da değil Kongre'dedir; kuvvetler ayrılığı örneğidir.
• Truman Doktrini siyasi-askeri yardım, Marshall Planı ise ekonomik ayaktır.