Anadolu AÖF Hadis Çıkmış Sorular

Hadis dersi; sünnetin Kur'an'daki yerini, hadislerin yazıya geçirilip derlenmesini, hadis ilimlerini ve eserlerini, râvi ile sened-metin tenkidini, hadislerin anlaşılmasını, ahlâk ve ilim-amel bütünlüğünü, ayrıca modern ve Batılı yaklaşımları ele alır.

Sünnetin Kur'an'daki konumu ve işlevi

• Kur'an, Hz. Peygamber'i müminlere her alanda örnek (üsve-i hasene) gösterir; hükmünü kabul etmek imanın gereğidir, serbest tercih sayılmaz.
• Anlaşmazlıkta çözüm Allah'a ve Resûlüne, yani Kur'an ve sünnete götürülerek aranır.
• Hz. Peygamber'in görevi yalnızca tebliğ değildir; ayrıca açıklama yapar ve helâl-haram belirleyerek hüküm koyar.
• Ahzâb 34'teki hikmet sözcüğünü âlimler çoğunlukla sünnet diye anlamıştır.
• Yolculukta namazın kısaltılması gibi Kur'an'da ayrıntısı bulunmayan konularda dayanak sünnettir.
• Rüyada Kâbe'yi tavaf edeceğini görmesi, Kur'an dışında da vahiy geldiğini gösterir.

Beyan yolları ve Hz. Peygamber'in açıklama yöntemi

• Sünnetin Kur'an'ı açıklama biçimleri arasında tekit, tavsif, takyit ve tahsis yer alır; tadil bu listede yoktur.
• Mutlak ayetin hadisle kayıtlanması takyittir; Fâtiha okunmadan namazın geçerli olmaması buna örnektir.
• Tefsir; ayeti ayetle ilişkilendirme, sorulara cevap verme, kapalı ifadeyi açma ve uygulama yoluyla yapılmıştır.
• Önceden hazırlanmış programla ders işlemek bu yöntemler arasında sayılmaz.
• Ayet açıklaması hadisleri klasik kaynaklarda Kitâbü't-tefsîr bölümünde toplanır.

Sahâbe ve sünnetin aktarımı

• Sahâbe, sünneti ezberleyerek, yazarak ve yaşayarak sonraki nesillere taşımıştır; onu yalnızca bilgi nakli saymamıştır.
• Bedir'de Hubâb b. Munzir, mevzinin vahiy mi görüş mü olduğunu sorup ona göre fikir bildirmiştir.
• Uygulamalardaki tercih farkları sahâbenin mizaç ve yaklaşım farklarından doğmuştur.
• Muksirûn, çok hadis rivayet eden ve hadisi bilinçle araştıran sahâbîlerdir; Abdullah b. Abbas bunlardandır.
• Abdullah b. Abbas, hikmet duası ve ilmi sebebiyle tercümânü'l-Kur'an diye anılır.
• Hadis öğrenme yolculukları er-Rıhle fî talebi'l-hadîs başlığıyla anılır; aynı adlı eser Hatîb el-Bağdâdî'nindir.

Hadislerin tedvini ve kaynak türleri

• Resmî hadis derlemesini Ömer b. Abdülaziz başlatmıştır; sebep âlimlerin ölümüyle ilmin kaybolacağı kaygısıdır.
• Mushafın oluşturulmasında da aynı kaygı etkili sayılır.
• Konulara göre düzenlenen türler musannef ve sünendir; müsned ve mu'cem farklı düzenlenir.
• Kütüb-i Sitte'nin ilki Buhârî'nin Sahîh'idir; Buhârî ve Müslim'in kitapları İslam toplumunun her alanına ait hadisleri içerir.
• Konkordansta خ simgesi Buhârî'yi gösterir.
• El-Câmi'u's-sağîr'de صح işareti hadisin sahih olduğunu belirtir; hadisler ilk kelimeye göre aranır.
• Keşfü'l-hafâ, halk arasında hadis diye dolaşan sözlerin durumunu belirlemek için yazılmıştır.

Hadis ilimleri ve anlama yöntemleri

• Dirâyetü'l-hadîs ve fıkhü'l-hadîs, metnin anlamını, amacını ve ondan çıkarılacak hükmü inceler.
• İhtilâfü'l-hadîs, çelişkili görünen hadisleri uzlaştırır; garîbü'l-hadîs nadir ve zor kelimeleri konu edinir.
• Müşkil hadis karşısında acele edip reddetmemek, susup uygun zamanı beklemek tevakkuf yöntemidir.
• Hadis tek bir mezhebin görüşüne göre yorumlanmaz; tarîklerinden birleştirilmiş tek metin oluşturmak da doğru yol değildir.
• Meâlimü's-sünen, Hattâbî'nin Ebû Dâvud Sünen'i şerhidir; Tahâvî'nin Şerhu ma'âni'l-âsâr'ı fıkhü'l-hadîs eseridir.
• Şemâil ve hilye, Hz. Peygamber'in beşerî özelliklerini ve görünüşünü anlatan rivayet ve levhalardır.

Râvi, sened ve metin tenkidi

• Sahih hadis için râvilerin güvenilir olması ve senedde kopukluk bulunmaması gerekir.
• Sika, hem adâlet hem zabt özelliğine sahip râvidir.
• Şâz, sened ve metin yönünden diğer rivayetlere aykırı düşen rivayettir.
• Buhârî râvilerin karşılaşmasını (liķā) arar; Müslim aynı dönemde yaşamayı (muâsara) yeterli görür.
• İsnad, sözü sahibine dayandırmaktır.
• Metin tenkidi, senedi sahih hadisin metnini sağlam bilgilerle karşılaştırarak sınamaktır.
• Hadislerin anlamının tespiti sened tenkidinin sonuçlarından değildir.

İlim, amel ve ahlâk

• Ahlâk, kişiyi iyi ya da kötü yapan huylar ve iradi davranışların tamamıdır; bireysel ahlâk iç dünya ile Allah bağından doğar.
• Sünnet, dinde pratiğe ve ahlâka dönüşmüş nebevî yoldur.
• Emir bi'l-ma'rûf nehiy ani'l-münker toplumsal denetim ilkesidir; hadiste mücadele eli, dili ve kalbi kapsar, mühlet tanımayı kapsamaz.
• Çocuğa verilip tutulmayan söz yalan sayılır; hadis doğruluğa dikkat çeker.
• İlmi amelsiz bırakan âlim, kendini yakan kandile benzetilir.
• Hatîb-i Bağdâdî'nin İktizâu'l-ilmi'l-amel eseri ilim-amel bütünlüğünü işler; Takyîdü'l-ilm bu konuda değildir.
• Şah Veliyyullah, peygamberlik görevini nefis terbiyesi ve toplum idaresi olarak tanımlar.

Modern ve Batılı yaklaşımlar

• Ignaz Goldziher Batı'daki hadis araştırmalarının kurucusudur; Josef Horovitz isnadları ilk inceleyen müsteşriktir.
• Müsteşrikler klasik hadis usûlüne değil kendi tenkit yöntemlerine dayanır.
• Eleştirenler hadislerin yazıya geç geçtiğini veya geçmediğini ileri sürer.
• Çağdaşçı düşünce değişimi vurgular ve sünneti yeterince önemsememekle eleştirilir; Çerağ Ali Hint alt kıtasındaki öncülerdendir.
• İlk nesillerin sünnet anlayışı hayatın tüm alanlarını kuşatıcıdır; modern anlayışlardan ayrımı budur.
• Kur'an ve sünnet yorumlarındaki ayrışmanın nedeni usûl bilimsel altyapısının yetersizliğidir.

Sünnet

Hz. Peygamber'in söz, fiil, davranış, yaratılış ve ahlâkî nitelikleri; pratiğe dönüşmüş nebevî yol.

Takyit

Kur'an'daki mutlak ifadenin hadisle sınırlandırılması.

Muksirûn

Çok hadis rivayet eden sahâbîler.

Tedvin

Hadislerin resmî olarak yazıya geçirilip derlenmesi.

Dirâyetü'l-hadîs

Hadis metninin anlam ve amacını kavrayıp hüküm ve hikmet çıkaran ilim.

İhtilâfü'l-hadîs

Zıt görünen hadisleri uzlaştıran ilim dalı.

Garîbü'l-hadîs

Hadislerdeki nadir ve anlaşılması güç kelimeleri inceleyen ilim.

Tevakkuf

Müşkil hadiste acele hüküm vermeyip beklemek.

Şâz

Sened ve metin bakımından diğer rivayetlere aykırı rivayet.

Sika

Adâlet ve zabt sahibi râvi.

Metin tenkidi

Hadis metninin sağlam bilgi ve rivayetlerle karşılaştırılarak değerlendirilmesi.

Şemâil

Hz. Peygamber'in beşerî yönünü ve özel hayatını anlatan rivayetler.

• Fıkhü'l-hadîs ve dirâyetü'l-hadîs anlam ve hüküm çıkarmayla, ihtilâfü'l-hadîs uzlaştırmayla, garîbü'l-hadîs kelimelerle ilgilidir; karıştırılmamalı.
• Buhârî karşılaşmayı (liķā), Müslim çağdaşlığı (muâsara) yeterli sayar.
• Tedvini başlatan Ömer b. Abdülaziz'dir; sebep ilmin kaybolma kaygısıdır.
• Soruların olumsuz kalıplarında (değildir, yer almaz) çeldirici; Kur'an'ı yalnız tebliğ, tek mezhep yorumu, tadil gibi şıklar yanlıştır.
• Ahlâk ve ilim-amel konularında Takyîdü'l-ilm ile İktizâu'l-ilmi'l-amel ayrımına dikkat edilmeli.