Anadolu AÖF Ortaçağ Felsefesi II Çıkmış Sorular

Ortaçağ İslam felsefesinin ve kelamının başlıca ekolleri, filozofları, temel terimleri ve eserleri ele alınır. Fârâbî, İbn Sînâ, Gazzâlî, İbn Rüşd, Râzî, Kindî, İbn Arabî gibi düşünürlerin görüşleri ve aralarındaki tartışmalar öne çıkar.

Kelam ekolleri ve bilgi yolları

• Cebriyye, insanın irade ve gücünün bulunmadığını, her şeyin Tanrı'nın belirlemesiyle olduğunu savunan kaderci ekoldür.
• Mu'tezile aklı öne çıkarır, insanın kendi fiillerini yarattığını söyler; Tevhid ve Adalet gibi Usul-i Hamse ilkeleriyle bilinir.
• Kelamda doğru bilgiye götüren üçüncü yol haber-i sadıktır.
• Haber-i sadık iki çeşittir: mütevatir haber ve mucizeyle desteklenen ilahi vahiy.

Gazzâlî ve filozoflarla hesaplaşma

• Gazzâlî, Cüveynî'nin öğrencisidir.
• Tehafütü'l-Felasife'de filozofları 20 meselede eleştirmiş, üç konuda tekfir etmiştir.
• Tekfir konuları: âlemin ezelîliği, Tanrı'nın tikelleri bilmemesi, bedenlerin yeniden dirilişinin reddi.
• Gazzâlî'ye göre filozofların hatası metafizikte (ilahiyat) yoğunlaşır; matematik ve mantıkta değildir.
• El-Münkız min ed-Dalâl'de hakikat arayanlar dörde ayrılır: kelamcılar, filozoflar, Talimiyye (Batıniler), sufiler.

Fârâbî: ilimler, devlet ve evren tasavvuru

• İhsâ'ül-Ulûm beş fasıldır; dil bilimi ve dalları (kelime, cümle bilgisi) birinci fasılda yer alır.
• El-Medinetü'l-Fazıla'da toplum, uyum içinde çalışan sağlıklı bedene benzetilir.
• Ideal devletin başında filozof-peygamber nitelikli yönetici aranır; yönetici bedeni yöneten kalbe benzer.
• Ay-altı âlemin temelinde ilk madde (heyulâ) vardır; ay-üstü âlem oluş ve bozuluşa tabi olmayan esirden oluşur.

Sudûr, teosofi ve Endülüs düşüncesi

• Fârâbî ve İbn Sînâ gibi Yeni Eflatuncu etkideki filozoflara göre evren yoktan yaratılmamış, Bir'den sudûr yoluyla çıkmıştır.
• Sudûr sırası: ilk akıl, sonraki akıllar, Faal Akıl ve ay-altı âlem.
• İbn Arabî vahdet-i vücut anlayışıyla felsefe, tasavvuf ve kelamı birleştirir; bu birikime teosofi denir.
• İbn Tufeyl'in Hayy bin Yakzan'ı, aklın vahiy almadan Yaratıcı'ya ulaşabileceğini anlatan alegorik romandır.

Râzî'nin beş ezelî ilkesi

• Beş ilke: Yaratıcı, Küllî Nefis, ilk madde (heyulâ), mutlak mekân (hâlâ), mutlak zaman (dehr).
• Hâlâ, cisimleri içine alan sınırsız boşluk yani mutlak mekândır.
• Suret bu beş ilke arasında sayılmaz.

İbn Sînâ, Kindî ve İbn Rüşd

• İbn Sînâ'ya göre varlık, en genel kavram olduğu için tanımlanamaz; daha geniş bir cins bulunmaz.
• Kindî, bir şeyin hakikatini ve hüviyetini birlikte anlatmak için İnniyyet terimini kullanır.
• İbn Rüşd'e göre insanın amacı aklını işleterek kuramsal ve ahlaki olgunluğa erişmektir.
• İbn Rüşd'e göre özün dış dünyada belirlenmesini sağlayan ortak nitelik neliktir (mahiyet).
• Latin dünyasında İbn Rüşd Commentator, Averroes gibi adlarla anılmış; Avicenna ise İbn Sînâ'nın adıdır.

İlimlerin sınıflandırılması ve tarihsel başlangıç

• Taşköprülüzâde ilimleri Miftâhu's-Sa'âde adlı eserinde sınıflandırmıştır.
• İslam dünyasında Aristoteles mantığı ve felsefesiyle tanışma Me'mun döneminde başlamıştır.

Cebriyye

İnsanın seçme özgürlüğü olmadığını savunan kaderci kelam ekolü.

Mu'tezile

Aklı öne çıkaran, insanın fiillerinde özgür olduğunu söyleyen rasyonel kelam ekolü.

Haber-i sadık

Doğru bilgi yolu; mütevatir haber ile ilahi vahyi kapsar.

Sudûr

Evrenin Bir'den zorunlu olarak taşıp aklar silsilesiyle oluşması kuramı.

Heyulâ

Ay-altı âlemin değişen temeli olan ilk madde.

Hâlâ

Râzî'de cisimleri içine alan sınırsız boşluk, mutlak mekân.

Dehr

Râzî'nin ezelî ilkelerinden mutlak zaman.

İnniyyet

Kindî'de bir şeyin hem varlığını hem kendine özgü gerçekliğini anlatan terim.

Mahiyet

Bir şeyin zihindeki tümel kavramı, neliği.

Hakikat

Nesnenin zihin dışında, dış dünyada var olan gerçekliği.

Teosofi

Akıl ile sezgiyi, felsefe ile tasavvufu birleştiren, İbn Arabî'de doruğa çıkan birikim.

Tekfir

Birini dinin dışına çıkmış saymak; Gazzâlî filozofları üç konuda bu şekilde değerlendirmiştir.

• Râzî'nin beş ilkesinde suret yoktur; Yaratıcı, Küllî Nefis, heyulâ, hâlâ ve dehr vardır.
• Gazzâlî'nin dörtlü tasnifinde fıkıhçılar yer almaz; kelamcılar, filozoflar, Batıniler ve sufiler vardır.
• Avicenna İbn Sînâ'nın, Averroes ise İbn Rüşd'ün Latince adıdır; karıştırılmamalıdır.
• Gazzâlî filozofları metafizikte yanılmış sayar; matematik ve mantığı eleştirmez.
• Cebriyye iradeyi tümüyle reddeder, Mu'tezile insanın fiillerini yarattığını söyler; ikisi karşıt görüşlerdir.