Anadolu AÖF İş ve Sosyal Güvenlik Hukuku Çıkmış Sorular

Ders, iş hukukunun kaynaklarını, iş sözleşmesinin kurulması, işleyişi ve sona ermesini, çalışma sürelerini, çocuk ve kadın işçilere ilişkin koruyucu kuralları, tazminatları ve toplu iş hukukunun temel kavramlarını ele alır.

İş hukukunun tanımı, kaynakları ve tarihçesi

• İş hukuku bireysel ve toplu olmak üzere ikiye ayrılır; sözleşmenin kurulması ve sona ermesi bireysel iş hukukuna girer.
• Sendika, toplu sözleşme, grev ve lokavt toplu iş hukukunun konusudur.
• Kanunlar yasama kaynağıdır; 4447 sayılı İşsizlik Sigortası Kanunu bu gruptadır.
• Anayasa m.49 devlete çalışma hayatını geliştirme ve işsizliği önleme görevi yükler.
• ILO, 1919'da Versailles Antlaşması ile kuruldu; merkezi Cenevre, yapısı üçlüdür.
• Kıdem tazminatı 1936'da 3008 sayılı Kanunla girdi; 818 sayılı Borçlar Kanunu 1926 tarihlidir, Osmanlı dönemine ait değildir.

Kanunun kapsamı ve iş sözleşmesi türleri

• 4857 sayılı Kanun m.4 bazı işleri kapsam dışı bırakır: aile tarımı, çıraklar, profesyonel sporcular, rehabilite edilenler.
• Tarım sanatları ile tarım alet ve makine atölyeleri kapsama girer.
• Niteliği gereği 30 iş gününden uzun süren işler sürekli iştir.
• Uzaktan çalışma sözleşmesi yazılı yapılır ve işçi işi işyeri dışında görür.
• Deneme süresi isteğe bağlıdır; en çok 2 ay, toplu sözleşmeyle 4 aya çıkabilir; bu sürede bildirimsiz fesih mümkündür.
• İşyerinin maddi olmayan unsurları müşteri ilişkileri, marka değeri, ticari sırlardır.

Alt işverenlik ve işveren-işçi borçları

• Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı borçlardan onunla birlikte sorumludur.
• Asıl işin bölünerek alt işverene verilmesi yasaktır; yalnızca yardımcı işler veya uzmanlık gerektiren işler devredilebilir.
• Eski çalışanla alt işverenlik ilişkisi kurulamaz; işçiler bu yolla hak kaybına uğratılamaz.
• İşverenin borçları: ücret ödeme, gözetme, eşit davranma, özlük dosyası tutma.
• Talimatlara uyma işçinin borcudur.

Çalışma süreleri, dinlenme ve izinler

• Ara dinlenmesi: 4 saate kadar 15 dk, 7,5 saate kadar 30 dk, daha uzunda 1 saat; bu süre çalışmadan sayılmaz.
• Hazırlama, tamamlama, temizleme işleri için günde en çok 2 saat ek çalışma yaptırılabilir.
• Fazla çalışma haftalık 45 saati aşan kısımdır; yılda en çok 270 saat.
• Yıllık izin: 1-5 yıl 14 gün, 5-15 yıl arası 20 gün, 15 yıl ve üstü 26 gün.
• Gece 20.00-06.00 arasıdır; en çok 7,5 saat çalışılır, vardiya değişiminde 11 saat kesintisiz dinlenme gerekir.
• Zorlayıcı sebeple (yangın) iş durursa bir hafta için yarım ücret ödenir.

Çocuk, genç, kadın ve özel gruplar

• Sanayide 18 yaşını doldurmamışlar gece çalıştırılamaz.
• Okula devam eden çocuk eğitim döneminde günde 2, haftada 10 saat çalışabilir.
• Eğitimini bitirip okula gitmeyen çocuk günde 7, haftada 35 saat; sanat, kültür, reklamda günde 5, haftada 30 saat.
• Doğumda toplam 16 hafta (çoğul gebelikte 18) çalıştırma yasağı vardır; ardından 6 aya kadar ücretsiz izin istenebilir.
• Kamu işyerinde %2 eski hükümlü, %4 engelli istihdamı gerekir; 200 kişide 4 ve 8.

Fesih, geçerli sebep ve tazminatlar

• Bildirim süresine uymadan yapılan fesih usulsüzdür ve ihbar tazminatı doğurur.
• Geçerli sebepler işçinin yetersizliği, davranışı veya işletmenin gerekleri olabilir; dış pazar kaybı işyeri dışı sebeptir.
• Uyarıya rağmen işi kötü yapmak davranış sebebidir, yetersizlik sayılmaz.
• Makineye verilen zarar, işçinin 30 günlük ücretini aşarsa haklı fesih sebebidir; 10 günlük zarar yetmez.
• Kıdem tazminatı tavanı, en yüksek devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesidir (1475 sayılı Kanun m.14).
• İbraname, işçinin tüm alacaklarını aldığını gösteren belgedir; geçerliliği için süre ve banka ödemesi şartları aranır.

Ücret ve toplu iş hukuku

• Çalışılan süreye göre hesaplanan ücret zamana göre ücrettir; aylık maaş örneğidir.
• Sendika yöneticisi görevi bitince eski işyerinde işe başlatılmak için 1 ay içinde işverene başvurur (6356 sayılı Kanun m.23).
• İşveren başvuru halinde yöneticiyi uygun bir işe başlatmakla yükümlüdür.

Bireysel iş hukuku

İşçi ile işveren arasındaki sözleşmenin kurulması, işleyişi ve sona ermesini inceleyen dal.

Toplu iş hukuku

Sendika, toplu sözleşme, grev, lokavt ve toplu uyuşmazlıkları düzenleyen dal.

Usulsüz fesih

Bildirim süresine uyulmadan yapılan fesih; ihbar tazminatı gerektirir.

İbraname

İşçinin tüm haklarını aldığını ve başka talebi olmadığını bildirdiği yazılı belge.

Sürekli iş

Niteliği gereği 30 iş gününden uzun süren iş.

Fazla çalışma

Haftalık 45 saati aşan çalışma; yıllık sınırı 270 saattir.

Uzaktan çalışma

İşin evde veya iletişim araçlarıyla işyeri dışında, yazılı sözleşmeyle görülmesi.

Zamana göre ücret

Üretim miktarına değil çalışılan saat, gün, hafta veya aya göre belirlenen ücret.

Alt işveren

Asıl işverenin işyerinde yardımcı veya uzmanlık gerektiren işi üstlenen işveren; asıl işveren birlikte sorumludur.

ILO

1919'da kurulan Uluslararası Çalışma Örgütü; işçi, işveren ve devlet temsilcilerinden oluşur.

• Sınav sorularında sayısal sınırlar (2 saat, 270 saat, 14/20/26 gün, %2 ve %4) sık çıkar; birbirine karıştırılmamalıdır.
• Ara dinlenmesi çalışma süresinden sayılmaz; 'sayılır' diyen seçenek yanlıştır.
• Yetersizlik (kapasite) ile davranış sebebi ayrı tutulmalıdır; uyarıya rağmen kötü iş davranış sebebidir.
• Bireysel iş hukuku ile toplu iş hukukunun konuları karıştırılmamalıdır.
• Haklı fesihte zarar eşiği 30 günlük ücrettir; altındaki zarar bildirimsiz fesih sebebi olmaz.