ATA-AÖF Türk Siyasi Hayatı Çıkmış Sorular

Türk Siyasi Hayatı dersi; Osmanlı'da Batılılaşma ve siyasal modernleşmeden Cumhuriyet'in çok partili hayatına, askerî müdahalelere, anayasalara, ekonomik dönüşüme ve Avrupa ile ilişkilere uzanan siyasal gelişmeleri ele alır. Siyasal rejimlerin sınıflandırılması ve sivil toplum gibi temel kavramlar da dersin kapsamındadır.

Siyasal sistemler ve sivil toplum

• Antik dönemde rejimler, iktidarı kimin elinde tuttuğuna göre ayrılırdı: oligarşi, aristokrasi, tiranlık gibi.
• Modern dönemde ölçüt, yöneten ile yönetilen arasındaki ilişkinin niteliği ve özgürlük alanıdır.
• Bu ölçüte göre rejimler demokratik, otoriter ve totaliter olarak sınıflanır.
• Sivil toplum örgütleri gönüllülüğe dayanır, devletten görece özerktir ve kamuoyu oluşturarak karar alıcıları etkiler.
• Şeffaf ve yasal zeminde çalıştıkları için faaliyetlerinin gizli tutulduğu söylenemez.

Osmanlı'da siyasal modernleşme

• Planlı Batılılaşma iradesi III. Selim ile başlamıştır; Nizam-ı Cedit ordusu ve İrad-ı Cedit hazinesi örnekleridir.
• III. Selim döneminde Londra, Paris, Viyana ve Berlin gibi merkezlerde sürekli elçilikler açılmış, Pekin'de açılmamıştır.
• Doğru sıra: Nizam-ı Cedit, 1808 Sened-i İttifak, 1839 Tanzimat, 1856 Islahat, 1876 Birinci Meşrutiyet.
• Sened-i İttifak padişahın yetkisini yerel ayanlar karşısında sınırlayan bir anlaşmadır.
• Tanzimat Fermanı'nda padişah can, mal ve namus güvenliğini ve kanun önünde eşitliği vadetmiştir; anayasa sayılmaz.
• Tanzimat'ta Şeriat, Nizamiye ve Konsolosluk mahkemelerinin bir arada bulunması dualizmi gösterir.

Fikir akımları ve Meşrutiyet dönemleri

• Yeni Osmanlılar bir önceki kuşaktır; Namık Kemal ve 1876 Kanun-i Esasi'nin mimarı Mithat Paşa bu çizgidedir.
• Jön Türkler, II. Abdülhamit baskısından kaçıp Avrupa'da muhalefet yapan gençlerdir: Ahmet Rıza, Prens Sabahaddin, İbrahim Temo, Abdullah Cevdet.
• Turancılık Türk dilli toplulukları ortak çatıda birleştirmeyi hedefler; Yusuf Akçura ve Ziya Gökalp bu fikri işlemiştir.
• İkinci Meşrutiyet'te sansürün kalkmasıyla basın ve kadın hareketi canlanmış, Kadınlar Dünyası dergisi 1913'te yayımlanmaya başlamıştır.

Cumhuriyet'in ilk yılları ve tek parti dönemi

• 1921 Teşkilat-ı Esasiye çok kısa olduğu için çerçeve anayasa sayılır; yalnız temel organları ve egemenliğin kaynağını belirler.
• Cumhuriyet'in ilk muhalefet partisi, 1924'te Karabekir, Orbay, Ali Fuat ve Refet Bele'nin kurduğu Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'dır.
• Bu parti Şeyh Sait İsyanı sonrası 1925'te Takrir-i Sükûn gerekçesiyle kapatılmıştır.
• Atatürk'ün desteğiyle Ali Fethi Okyar 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı kurmuş, parti birkaç ay sonra kendisince kapatılmıştır.
• Altı Ok: Cumhuriyetçilik, Milliyetçilik, Halkçılık, Devletçilik, Laiklik, İnkılapçılık; 1931'de CHP programına, 1937'de Anayasa'ya girmiştir.

Çok partili hayat, DP dönemi ve 1960

• Demokrat Parti 1946'da CHP'den ayrılan Dörtlü Takrir sahiplerince kuruldu; ilk genel başkanı Celal Bayar'dır.
• 1950'de Bayar Cumhurbaşkanı, Adnan Menderes başbakan oldu.
• DP döneminde Marshall yardımları ve tarımda makineleşmeyle kırsal kalkınma hız kazandı; yol yapımı arttı.
• 27 Mayıs 1960 müdahalesinden sonra Temsilciler Meclisi ve Millî Birlik Komitesinden oluşan Kurucu Meclis 1961 Anayasası'nı hazırladı.
• Senato, Anayasa Mahkemesi ve planlı kalkınma 1960 sonrasının yenilikleridir.

Muhtıra, 1982 Anayasası ve cumhurbaşkanlığı

• 12 Mart 1971 Muhtırası ile Demirel istifa etti, parlamento kapanmadı ve Nihat Erim başkanlığında teknokrat hükümet kuruldu.
• 1982 Anayasası'na göre cumhurbaşkanını TBMM seçiyordu.
• Özal'ın 17 Nisan 1993'teki ölümü üzerine Meclis seçimiyle Süleyman Demirel 9. Cumhurbaşkanı oldu.
• 367 Krizi sonrası 21 Ekim 2007 halkoylamasıyla cumhurbaşkanının halkça seçilmesi kabul edildi.

Ekonomik dönüşüm ve krizler

• 24 Ocak 1980 Kararlarıyla ithal ikameci modelden ihracata dayalı büyümeye geçildi.
• Faizler ve döviz piyasası serbestleştirildi, fiyat kontrolleri kaldırıldı, gümrük vergileri azaltıldı.
• İhracatı özendirmek için ulusal paranın değeri düşük tutuldu; yani yüksek kur uygulandı, düşük kur adımlar arasında sayılmaz.
• 19 Şubat 2001 MGK toplantısında Sezer ile Ecevit arasındaki gerginlik faizleri fırlattı, bankalar battı ve 2001 Krizi yaşandı.

Türkiye ve Avrupa ilişkileri

• 1963 Ankara Anlaşması ilişkiyi hazırlık, geçiş ve son dönem olarak üç aşamaya ayırdı.
• Geçiş dönemi kurallarını ve gümrük indirimi takvimini 1970 Katma Protokol belirledi.
• Avrupa Komisyonu, aday ülkeden beklenen reformları Katılım Ortaklığı Belgesi'nde sıralar.
• Aday ülkenin kendi hazırladığı ayrıntılı uyum planı Ulusal Programdır; müktesebata uyum takvimini gösterir.

Dualizm

Geleneksel İslami kurumlarla Batı tarzı kurumların yan yana yaşatıldığı ikili yapı.

Çerçeve anayasa

Ayrıntıya girmeden yalnız devletin temel organlarını belirleyen kısa anayasa; örnek 1921.

Nizam-ı Cedit

III. Selim'in kurduğu Batı tarzı yeni ordu ve reform hareketi.

Sened-i İttifak

1808'de padişahın yetkisini yerel ayanlar karşısında sınırlayan anlaşma.

Tanzimat Fermanı

1839'da okunan, can-mal güvenliği ve hukuk eşitliği vaat eden belge; Gülhane Hatt-ı Hümayunu da denir.

Jön Türkler

II. Abdülhamit döneminde Avrupa'da muhalefet yürüten genç aydınlar.

Turancılık

Türk dilli toplulukların siyasi ve kültürel birliğini amaçlayan düşünce.

Altı Ok

CHP'nin altı Kemalist ilkesi.

Katma Protokol

1970'te imzalanan, AET ile geçiş dönemi kurallarını belirleyen belge.

Ulusal Program

Aday ülkenin AB müktesebatına uyum takvimini gösteren kendi hazırladığı belge.

367 Krizi

2007'de cumhurbaşkanlığı seçiminin kilitlenmesi; halk seçimine giden anayasa değişikliğinin nedeni.

24 Ocak Kararları

1980'de ihracata dayalı, serbest piyasa yönelimli ekonomi modeline geçişi başlatan kararlar.

• Yeni Osmanlılar (Namık Kemal, Mithat Paşa) ile Jön Türkler (Ahmet Rıza, Prens Sabahaddin) karıştırılmamalı; ilki daha eski kuşaktır.
• Sened-i İttifak ayanlarla yapılan anlaşma, Tanzimat ise padişahın tek taraflı vaadidir; ikisi de anayasa değildir.
• Eski ve modern rejim sınıflandırmasının ölçütü farklıdır: kimin yönettiği ile yönetim ilişkisinin niteliği.
• Cumhuriyet'in ilk muhalefet partisi Terakkiperver'dir; Serbest Fırka ise 1930'da Fethi Okyar'ın kurduğu ikinci denemedir.
• Sıralama sorularında Osmanlı reform belgelerini kronolojik tarihle ezberlemek işe yarar: 1808, 1839, 1856, 1876.