ATA-AÖF Türk Yenileşme Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı'da Lale Devri'nden Tanzimat ve meşrutiyet dönemlerine, oradan Cumhuriyet'in eğitim, kültür, ekonomi ve askerî alanlardaki yenileşme adımlarına uzanan değişim sürecini ele alır. Askerî, idari, hukuki, mali ve kültürel düzenlemeler birlikte işlenir.

Gerileme ve erken yenileşme girişimleri

• Uzun Avusturya Savaşları'ndan (1593-1606) sonra yazılan raporlarda Avrupa'nın askerî teknolojide ilerde olduğu ilk kez dile getirildi.
• Celali İsyanları sırasında köylülerin toprağı bırakıp göç etmesine Büyük Kaçgun denir.
• Aynî Âlî Efendi, timar sisteminin bozulma nedenlerini ve çözüm önerilerini I. Ahmed'e sunduğu risalede anlattı.
• Lale Devri III. Ahmed zamanındadır; matbaa, elçilikler ve çiçek aşısı bu dönemin yeniliklerindendir.
• III. Selim Nizam-ı Cedid ordusunu kurdu; girişim Kabakçı Mustafa İsyanı ile son buldu.

II. Mahmud dönemi idari düzenlemeleri

• Muhtarlık önce İstanbul'da, 1829'da kuruldu; taşrada ilk olarak Kastamonu'da uygulandı.
• Muhtarlıktan beklenen asayiş, nüfus sayımı, vergi toplama kolaylığı ve merkezî otoritenin güçlenmesiydi.
• Şeyhülislamlık bürokratik bir kuruma dönüştü; işleri Bab-ı Meşihat ya da Fetvahane adlı resmî dairede yürütüldü.
• Sadaret Kethüdalığı, nezaretlere geçişle birlikte Dâhiliye Nezareti'nin temeli oldu.

Tanzimat, meşrutiyet ve hukuki belgeler

• 1839 Gülhane Hatt-ı Hümayunu'nu Mustafa Reşit Paşa okudu; can, mal, namus güvenliği ve hukukun üstünlüğü vurgulandı.
• 1876 Kanûn-ı Esâsî ilk yazılı anayasadır; Meclis-i Mebusan ile Ayan'ı kurdu.
• Sened-i İttifak bir sözleşmedir; Teşkilât-ı Esasi ise TBMM dönemine aittir.
• 1908 Tatil-i Eşgal Kanunu, II. Meşrutiyet'teki yaygın grevleri düzenlemek ve sınırlamak için çıkarıldı.

Osmanlı'da eğitim, kültür ve sanat

• Meclis-i Maarif-i Umumiye (1845) eğitimi merkezî bir düzene bağlamayı, müfredat ve okul denetimini amaçladı.
• Emrullah Efendi'nin Tûbâ Ağacı Nazariyesi'ne göre ıslah en tepeden, yani darülfünundan başlamalıdır.
• Beyoğlu'ndaki Naum Tiyatrosu, İstanbul halkının Batı tarzı tiyatro ve operayla ilk tanıştığı yerdir.
• Osman Hamdi Bey 1882'de Sanayi-i Nefise Mektebi'ni kurdu.

Osmanlı maliyesi ve dış ilişkiler

• Mukataa, devlete gelir getiren maden, gümrük, tuzla, orman gibi kaynakların genel adıdır.
• Mukataaların işletilmesi ve vergi toplama hakkı bedel karşılığı iltizamla verilirdi.
• II. Abdülhamid döneminde İstanbul-Bağdat Demiryolu imtiyazı, İngiltere ve Fransa'nın itirazına rağmen Almanya'ya verildi.

Cumhuriyet'te ekonomi

• İzmir İktisat Kongresi 17 Şubat 1923'te toplandı; dönemin İktisat Vekili Mahmut Esat Bozkurt'tur.
• Kongre, Cumhuriyet'in ekonomi yolunu ve milli sanayi hedefini belirledi.
• Sümerbank 1933'te devletçilik ilkesiyle kuruldu; tekstil, demir-çelik ve kâğıt fabrikaları açtı, Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nı yürüttü.
• 1933'te kurulan Belediyeler Bankası, sonradan İller Bankası adını aldı; kaynağı yerel yönetimlerin vergi gelirlerinden ayrılan yüzde 5'lik paydı.

Cumhuriyet'te eğitim, dil ve sanat

• Üniversite Reformu için Albert Malche, John Dewey, Beryl Parker ve Omer Buyse'den rapor alındı; mimar Ernst Egli bu uzmanlardan değildir.
• Türk Dil Kurumu'nun ilk biçimi 1932'de kurulan Türk Dili Tetkik Cemiyeti'dir; Güneş Dil Teorisi çalışmalarını yürüttü.
• Sanayi-i Nefise Mektebi Cumhuriyet'te Güzel Sanatlar Akademisi adını aldı; bugünkü Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi'dir.
• Türk Beşleri: Saygun, Erkin, Rey, Alnar ve Akses; Fazıl Say bu gruptan değildir.

Askerî düzen

• Genelkurmay Başkanı, başkomutanlık görevini Cumhurbaşkanı adına yürütür; dayanak Anayasa'nın 117. maddesidir.
• Pentonomic, Soğuk Savaş'ta ABD kaynaklı beşli kuruluş modelidir; tümen beş muharebe grubuna bölünür.
• Bu model NATO üyeleriyle birlikte Türkiye'yi de etkiledi.

Nizam-ı Cedid

III. Selim'in Batı tarzı ordu ve geniş ıslahat programı.

Büyük Kaçgun

Celali İsyanları döneminde köylülerin topraklarını bırakıp kitlesel göç etmesi.

Mukataa

Hazine'ye doğrudan gelir getiren işletme ya da gelir kaynağı.

İltizam

Vergi toplama ve işletme hakkının bedel karşılığı kişilere verilmesi.

Fetvahane

Şeyhülislam için ayrılan resmî daire; Bab-ı Meşihat olarak da anılır.

Tûbâ Ağacı Nazariyesi

Eğitimin ıslahına en tepeden, darülfünundan başlanmasını savunan görüş.

Tatil-i Eşgal Kanunu

1908'de işçilerin grev ve iş bırakma haklarını düzenleyip sınırlayan kanun.

Gülhane Hatt-ı Hümayunu

1839 Tanzimat Fermanı; hukukun üstünlüğü ve can, mal güvenliği ilkelerini getirdi.

Kanûn-ı Esâsî

1876'da ilan edilen ilk yazılı Osmanlı anayasası.

Türk Beşleri

Halk müziğini Batı klasik biçimleriyle birleştiren beş besteci.

Pentonomic

Beş muharebe grubuna dayalı beşli kuruluş modeli.

Sümerbank

Devletçilik anlayışıyla kurulan, fabrikalar açan sanayi kuruluşu.

• Sened-i İttifak (sözleşme), Kanûn-ı Esâsî (1876, ilk yazılı anayasa) ve Teşkilât-ı Esasi (TBMM dönemi) karıştırılmamalı.
• Gülhane Hatt-ı Hümayunu 1839 Tanzimat Fermanı, Kanûn-ı Esâsî ise 1876 belgesidir; tarihler ve belge adları ayrı tutulmalı.
• 'Olmayan' soru tiplerinde (Ernst Egli, Fazıl Say) listedeki gerçek isimler iyi bilinmeli.
• 1933'te kurulan iki kuruluş karıştırılmamalı: Sümerbank sanayi, Belediyeler Bankası (İller Bankası) yerel yönetim altyapısıyla ilgilidir.
• Padişah-dönem eşleşmeleri ezberlenmeli: III. Ahmed Lale Devri, III. Selim Nizam-ı Cedid, II. Mahmud idari reformlar.