AUZEF Adalet Psikolojisi Çıkmış Sorular

Adalet Psikolojisi, hukuk süreçlerine psikoloji ve ilişkili bilim dallarının bilgisini taşıyan disiplinlerarası bir alandır. Suç, suçlu, mağdur, tanık, delil, ifade alma ve sorgu gibi konuları adil ve insan haklarına uyumlu yargı açısından ele alır.

Alanın tanımı, tarihi ve ilişkili bilimler

• Adalet psikolojisi, hukuk alanını psikolojik unsurlarla birlikte ele alan, adil ve insan haklarıyla uyumlu sonuçlara katkı veren disiplinlerarası alandır.
• Türkiye'de ders ilk kez 1846'da Askeri Tıbbiye'de Sevinç Efendi tarafından okutulmuştur.
• Balistik, adli grafoloji, adli odontoloji, ses-görüntü analizi, antropoloji, sosyoloji ve biyoloji ilişkili alanlardır; lojistik ve metaetik değildir.
• Klinik psikolojide amaç tedavi planıdır; adalet psikolojisinde odak yargı sürecidir.
• Alt alanlar usul, mağdur, suçlu ve tanık psikolojisidir.
• Yöntemler arasında istatistik vardır; denetimli serbestlik yöntem değil, infaz uygulamasıdır.

Suç kavramı ve unsurları

• Suç, ceza hukukunun çiğnenmesiyle doğan ve devlet organlarınca yaptırıma bağlanan fiildir.
• Unsurlar: tipiklik, hukuka aykırılık, maddi unsur ve manevi unsur; ahlaka aykırılık unsur sayılmaz.
• Kanunilik ilkesi: kanunda açıkça suç sayılmayan davranış için ceza verilemez.
• Bir eylemi suç yapma veya suçtan çıkarma yetkisi yasa koyucudadır; ölçüt yürürlükteki hukuktur.
• Suç, icra hareketleriyle başlar; hazırlık hareketleri kural olarak cezalandırılmaz.
• Failin sonucu öngörüp istememesi bilinçli taksirdir; dikkat yükümlülüğüne aykırılıkla öngörmeden sonuç doğması taksirdir.

Ayırt etme gücü ve sorumluluk

• Ayırt etme gücü, makul davranabilme yeteneğidir.
• Değerleri, duyguları ve olayları ayırt edebilmek farik olmaya dahildir; çocukluk dönemi psikolojik sendromu kapsam dışıdır.
• Hukuki durumu kavrayamama akıl zayıflığı, hastalıkla eylemi algılayamama akıl hastalığıdır.
• 12-15 yaş grubundaki çocuklar fiili algılama yeteneği yönünden Adli Tıp muayenesine götürülür.
• Kişinin olay anında iyiniyetli olup olmadığı farik ve mümeyyiz olma değerlendirmesinde ölçüt değildir.
• Fenilketonüride bebeklikten itibaren beslenme tarzı zihinsel geriliğe yol açabilir.

Suçlu profili ve suç etkenleri

• Profil çıkarmada darp raporu ve suçlunun ırkı araştırma konusu değildir.
• Statik etkenler değişmez: yaş ve önceki mahkûmiyet.
• Dinamik etkenler zamanla değişir: örneğin ailenin durumu.
• Suç antropolojisi suçluyu kalıtım, biyoloji ve kültür boyutuyla inceler.
• Suç profilaksisi suçu azaltacak tıbbi ve toplumsal önlemleri araştırır.
• Psişik nedenler toplumsal sebep sayılmaz.

Delil, iz ve olay yeri

• Delil, suçun aydınlatılmasına ve sanığın belirlenmesine yarayan her ispat aracıdır.
• Doğrudan deliller: tanık beyanı, bilirkişi mütalaası, yazılı belge. Dolaylı deliller: kanuni karine, maddi emare, hâl ve vaziyet.
• İz; materyal, biçim, durum ve baskı belirtisidir; tanık beyanı iz değil delildir. Parmak izi baskı izidir.
• Alibi, sanığın suç anında başka yerde olduğunu gösteren delildir.
• Ceza yargılamasının hedefi maddi gerçektir; yalnız şekli gerçekle yetinilemez.
• Olay Yeri İnceleme ve Kimlik Tespit birimi 1995'te kurulmuş, olay yeri tutanağını düzenler.

Koruma tedbirleri

• Arama (CMK 116-122): saklı eşyayı veya yakalanamayan şüpheliyi bulmaya yöneliktir; Osmanlıcadaki karşılığı taharridir.
• Teşhis: gözaltındaki şüphelinin fail olup olmadığı savcı talimatıyla belirlenir.
• Yakalama (CMK 90): suçüstü hâlinde herkes yakalayabilir.
• Tutuklama (CMK 100): kuvvetli şüpheyle birlikte kaçma, delil karartma, baskı ihtimali aranır; cezalandırma biçimi değildir.
• Sanık, suçluluğu henüz kesinleşmemiş ve kuvvetli şüpheyle yargılanan kişidir.

İfade, sorgu ve tanık

• Kolluk ve savcı önünde dinleme ifade almadır; hâkim önünde sanığın dinlenmesi sorgudur.
• Çapraz sorguda taraflar tanık ve bilirkişiye hâkim aracılığı olmadan, hâkim denetiminde soru sorar.
• CMK 148 yasak yöntemler sayar; açık uçlu soru yasak değildir.
• Müdafisiz kolluk ifadesi, hâkim önünde doğrulanmadıkça hükme dayanak olamaz.
• Tanık, gördüğünü ve bildiğini aktaran kişidir; güvenirlik için idrak, hafıza ve duyu yeteneği gerekir.
• Tanık değerlendirmesinde yanılma, yalan, yönlendirme ve suç atma incelenir; cinsiyet ve ırk değil.

Farik ve mümeyyiz

Eylemin anlamını ve sonuçlarını kavrayıp davranışını yönlendirebilen, ayırt etme gücüne sahip kişi.

Suça teşebbüs

Failin suçu tamamlama kastıyla fiile girişip iradesi dışındaki nedenlerle sonuca ulaşamamasıdır.

Taksir

Dikkat ve özen yükümlülüğüne uyulmaması yüzünden sonucun öngörülmeden doğmasıdır.

Viktimoloji

Mağdurları ve mağdur psikolojisini inceleyen bilim dalıdır.

Tanatoloji

Ölümü inceleyen bilim dalıdır.

Adli olgu

Dış etkenlerle beden veya ruh sağlığının bozulmasına ya da ölüme yol açan olgudur.

Bağlı hareketli suç

Kanunda işleniş şekli sınırlı biçimde belirlenmiş suçtur.

Poligraf

Yalan makinesi olarak bilinen cihazdır.

Adli grafoloji

İmza, kimlik ve belge gibi yazılı materyallerin incelenmesini kapsayan bilim dalıdır.

Uyuşturucu madde

Bağımlılık yapan, ruhsata bağlı doğal ve sentetik maddelerle canlıya zarar veren besin dışı maddelerdir.

• İfade alma kolluk ve savcı önünde, sorgu hâkim önünde yapılır; bu ikisi karıştırılmamalıdır.
• Dolaylı deliller karine, emare ve hâl ve vaziyettir; belge ve tanık beyanı doğrudan delildir.
• Yaş ve suç geçmişi statik, ailenin durumu dinamik etkendir.
• Tipiklik ayrı bir suç unsurudur ve maddi unsurun içinde sayılmaz.
• Olumsuz ifadeli sorularda 'olmayan' seçenek aranır; ırk, cinsiyet, yemin ve ahlaka aykırılık kural olarak ölçüt değildir.