AUZEF Anne-Çocuk Beslenmesi Çıkmış Sorular

Ders, besinlerin işlevlerini, karbonhidrat, protein, yağ, vitamin ve mineral gibi besin ögelerini, bunların sindirimini, ilgili hastalıkları ve gebelik ile emzirme dönemindeki önemini ele alır.

Besinlerin işlevleri ve metabolizma

• Kutlamalar ve dinî anlamlar besinlerin sosyal işlevidir; güven, mutluluk ve sevgi duygusu ise psikolojik işlevdir.
• Besinler sindirilir, emilir, taşınır ve hücrelerde kullanılır; ısıtma bu basamaklardan biri değildir.
• Ekmek besindir; karbonhidrat, yağ, protein ve vitamin ise besin ögesidir.
• Yıkım tepkimeleri katabolizma, yapım tepkimeleri anabolizma adını alır.
• Vücut suyunun yaklaşık %20'sinin kaybı ölüme yol açar.

Karbonhidratlar

• Günlük enerjinin büyük bölümü karbonhidratlardan gelir; ağır işçiler ve profesyonel sporcular diyetlerinin yaklaşık %70'ini karbonhidrattan alır.
• Fruktoz meyve şekeri, sakkaroz çay şekeri (disakkarit), laktoz süt şekeridir.
• Beyaz şekerin kamış melasıyla kaplanması kahverengi şekeri verir; şekerin ısıyla kahverengileşmesi karamelizasyondur.
• Karbonhidrat sindirimi ağızda, tükürükteki amilazla başlar.
• Karbonhidratlar besinlerde tatlandırıcı ve jel yapıcı olarak kullanılır.
• Aşırı posa, vitamin ve mineral emilimini azaltabilir.

Kan şekeri ve ilgili bozukluklar

• Açlık kan şekeri normalde 60-100 mg/dL arasındadır; 45 mg/dL altında hipoglisemi belirtileri başlar.
• Normalin üzerindeki kan şekerine hiperglisemi denir.
• Karaciğer glikozu glikojen olarak depolar ve gerektiğinde kana vererek dengeyi sağlar.
• Glisemik indeks, besinin kan şekerini yükseltme gücünü gösterir.
• Laktoz intoleransında süt sonrası şişlik, gaz, ağrı ve ishal görülür; laktozsuz süt önerilir.
• Galaktozemide uzayan sarılık, katarakt ve zihinsel gerilik görülür.
• Gebelikte anne şekerinin yüksekliği, doğum sonrası bebekte hipoglisemiye yol açar.

Proteinler

• Proteinler vücut ağırlığında en büyük payı oluşturur; yapı taşı aminoasittir, omurgayı polipeptid zincirleri yapar.
• Yapıda karbon, hidrojen, oksijen ve azot bulunur; magnezyum bulunmaz.
• Bitkiler protein sentezleyebilir; yumurta referans proteindir, kırmızı et protein bakımından en zengin seçenektir.
• Hemoglobin, myoglobin ve transferrin taşıyıcıdır; ferritin ve ovalbumin depo proteinidir.
• Tuz, ısı ve pH proteinin yapısını bozar; rasemizasyon besleyici değeri azaltır.
• Fazla protein böbrekleri yorar ve yağa çevrilip depolanır.
• Sindirimde hidrolitik enzimler görev alır; emilim ince bağırsak villuslarından olur.
• Çölyak gluten intoleransıdır; fenilalanin hidroksilaz eksikliği fenilketonüriye yol açar.

Yağlar ve kolesterol

• Vücut yağı temel enerji deposudur; yağ mideden boşalmayı geciktirip tokluğu uzatır. Avokado yağ içeren bir meyvedir.
• Doymuş yağ asitlerinde çift bağ yoktur ve kandaki yağı artırırlar.
• HDL iyi kolesterol, LDL 160 mg üzerinde yüksek risklidir; toplam kolesterol yemekten 1-2 saat sonra yükselir.
• DHA beyin ve görme gelişimi için önemlidir; palmitik asit anne sütünde kalsiyum sabunu oluşumunu önler.
• KLA insan vücudunda sentezlenemez, besinle alınır.
• Safrada amino asit bulunmaz; kimüs kolesistokinin ve sekretin salgısını uyarır.
• Kistik fibrozis salgıları koyulaştırır ve yağ metabolizmasını bozar; diyette yağ azaltılmaz, yeterli yağ verilir.
• Dışkıyla yağ kaybı steatoredir; çölyak yağ emilim bozuklukları arasında sayılmaz.

Vitaminler

• A, D, E, K yağda; B grubu ve C suda çözünür. Vitaminler temelde bitkisel hücrelerde sentezlenir.
• A vitamini karaciğerde depolanır; eksikliği gece körlüğü yapar.
• D vitamini güneş ışığıyla kolesterol türevinden deride yapılır ve kalsiyum emilimini artırır.
• E vitamini karaciğer yağlanmasının düzelmesine yardımcı olur; K vitamini pıhtılaşmada rol alır.
• C vitamini eksikliği skorbüte yol açar.
• B12 hayvansal besinlerde bulunur.

Mineraller

• Biyoyararlılık, besin ögesinin emilebilen kısmının oranıdır.
• Fosfor makro, selenyum iz mineraldir; çinko, iyot ve bakır da iz mineraldir.
• Vücutta en çok kalsiyum bulunur; eksikliğinde osteoporoz gelişir.
• Magnezyumun büyük kısmı kemiktedir.
• İyot eksikliğinde tiroid büyür (guatr).
• Akrodermatitis tedavisinde ağızdan çinko verilir.
• Gebelikte fosfor yetersizliği bacak krampı, sinir-kas ve kan hücresi bozukluklarına neden olabilir.

Gebelik ve emzirme

• Gebelikten önce alınan folik asit spina bifidayı önlemeye yardımcı olur.
• Prolaktin hipofizden salınır ve süt üretimini başlatıp sürdürür.
• Anne sütünde demir düşüktür.
• Emziren sağlıklı annelerde ilk 6 ayda aylık yaklaşık 800 g kilo kaybı beklenir.
• Metabolizma hastalıklarında hedef, biyokimyasal ölçütleri düşürmek değil uygun düzeyde tutmaktır.
• Erkeklerde vücut yağ oranı kadınlara göre daha düşüktür.

Katabolizma

Besin ve dokuların küçük yapı taşlarına yıkıldığı tepkimelerin tümüdür.

Anabolizma

Küçük yapı taşlarından vücutta yeni yapıların oluşturulduğu yapım tepkimeleridir.

Glisemik indeks

Karbonhidratlı bir besinin kan şekerini yükseltme gücünü gösteren ölçüdür.

Karamelizasyon

Şekerlerin ısıtılınca kahverengileşmesi olayıdır.

Laktoz intoleransı

Laktozun sindirilememesi sonucu şişlik, gaz, ağrı ve ishalin görüldüğü durumdur.

Rasemizasyon

Amino asitlerin biyolojik olarak kullanılamaz hale gelmesi ve protein değerinin düşmesidir.

Steatore

Emilemeyen yağın dışkıyla atılmasıdır.

Kistik fibrozis

Salgı bezlerini etkileyen, salgıları koyulaştıran ve yağ metabolizmasını bozan kalıtsal hastalıktır.

Biyoyararlılık

Alınan besin ögesinin vücutta emilen kısmının oranıdır.

Çölyak

Gluten intoleransıdır; tahıllardaki glutenin emilememesiyle ortaya çıkar.

Prolaktin

Hipofizden salınan, süt üretimini başlatıp sürdüren hormondur.

• Hipoglisemi düşük, hiperglisemi yüksek kan şekeridir; gebelikte anne yüksekliği bebekte düşüklüğe yol açar.
• Yağda çözünenler A, D, E, K'dir; B ve C suda çözünür.
• Makro mineral (fosfor, kalsiyum) ile iz mineral (selenyum, çinko, iyot, bakır) karıştırılmamalıdır.
• Soruda 'yanlıştır' ifadesine dikkat edilmeli; doymuş yağda çift bağ yoktur, KLA sentezlenemez, B12 hayvansaldır, kistik fibroziste yağ azaltılmaz.
• Besin ile besin ögesi ayrımı önemlidir: ekmek besin, karbonhidrat ve vitamin besin ögesidir.