AUZEF Araştırmacı Gazetecilik Çıkmış Sorular

Ders, araştırmacı gazeteciliğin demokratik işlevini, kullandığı kaynak ve yöntemleri, soru sorma tekniklerini, haber yazım ilkelerini, Watergate örneğini ve gazetecilik etiğini ele alır. Yeni teknolojilerin (leaks siteleri, sosyal medya) bu alana etkisi de işlenir.

Gazeteciliğin görevi ve araştırmacı gazeteciliğin yeri

• Gazeteciliğin temel görevi, yurttaşlara özgür olmaları ve kendini yönetebilmeleri için gereken bilgiyi vermektir.
• Gazetecilik yurttaşlara karşı sorumlu ve hesap verebilir olmalıdır; araştırmacı gazeteci de halka hesap verir.
• Araştırmacı gazetecilik toplumsal sorumluluk kuramına dayanır ve yurttaşların siyasal sisteme etkin katılımı için zorunludur.
• Bilinen anlamıyla 19. yüzyılda ortaya çıktığı söylenir.
• Rutin gazetecilikten farkı, yöneticilerin denetim altında tutup sakladığı bilgilere ulaşmaya çalışmasıdır.

İlgi alanı ve gazetecinin nitelikleri

• Görev suistimali, yolsuzluk ve haksızlık gibi konular ilgi alanına girer.
• Uzun süreli incelemeye dayanır; gizlenmek istenen özel haberlerin peşinden gider.
• Gazeteciyi ortak kılan özellik adaletsizliğe karşı eylemli öfkedir; hızlılık beklenen nitelik sayılmaz.
• Fikri takip, sorun çözülene ya da resmi işlem başlayana dek konuyu haberleştirmeye devam etmektir.
• Suç niteliğindeki gerçekleri yaptırımla ortaya çıkaran makam savcıdır; basın kamu adına kurumları harekete geçirebilir.

Kaynaklar, belge ve yöntemler

• Başlıca hammadde belgedir; ham bilgi, haberin kaynaklarına başvurularak doğrulanır.
• Bilgi, ilk kaynaktan bağımsız bir kaynakla doğrulandığında habere dönüşebilir.
• Birincil kaynak olayın içindeki kişi ya da özgün belgedir; haberi okumak birincil kaynak yapmaz.
• Tekelci kaynak yapısı gazeteciyi kaynaklarına bağımlı kılabilir; dostluk temelinde haber üretilmez.
• Güvenilirliği düşük kaynaktan alınan bilgi, asıl kaynaklara giden bağlantıları bulmak için kullanılır.
• Ortamı dinlemek geçerli yöntem değildir; basın toplantısı da başlangıç kaynağı sayılmaz.

Soru sorma ve mülakat teknikleri

• Soru sormak gerçeğe ulaşmanın en önemli araçlarındandır; temel soru olayın nedenini sorgulayan Neden sorusudur.
• Haberin yapısal unsurları (Nasıl, Kime vb.) kaynaklara yöneltilen temel sorulardır.
• Gerçeği bildiği izlenimi veren gazeteciye karşı kaynak savunurken doğruları da söyler.
• Suçlayarak başlamak ve senaryo kurgulamak geçerli taktiklerdir; kaynak savunmaya geçip bazı doğruları sıralar.
• Cevabın içeriği kadar veriliş biçimi ve ses tonu da önemlidir.

Haber yazımı

• Gazetecilik adlandırma mesleğidir; dil ustaca kullanılmalı, metin gerekirse defalarca yeniden yazılmalıdır.
• Haber, olayın anlamlı ifadelerle hikâye edilmesidir.
• Konuşmalar tırnak içinde bütün ya da uzun uzun verilmez.
• Emniyetin suçladığı kişi için zanlı denir; bilgileri kanıtlama zorunluluğu vardır.
• Devam haberlerinde olayın niteliği ve aktörleri yeniden hatırlatılır.
• Kendinden olup olmamaya göre yazılan haber taraflıdır.

Yeni teknolojiler

• Leaks siteleri veriye ulaşma araçlarından biridir; WikiLeaks güç merkezlerinin gizli kararlarını duyurmuştur.
• Araştırmacı gazeteciler hacker'larla da iş birliği yapabilir.
• Yeni teknolojilerin gizlemeyi zorlaştırdığını savunan görüş iyimser bakıştır.
• Güç sahiplerinin hesap verme yükümlülüğünün artması kamusal görevi gösterir.
• Siyasal ve toplumsal gerçekliğin önemli kısmı gizli kalır.

Watergate skandalı

• Basın tarihinde sonuçları bakımından en etkili ve en bilinen araştırmacı gazetecilik olayıdır.
• Haberler devlet başkanının anayasal demokrasiye aykırı uygulamalarını ortaya koymuş, istifasına yol açmıştır.
• Olay bir hırsızlık olayının bildirilmesiyle başlamıştır.
• Gizli kaynak Derin Gırtlak (Mark Felt) olarak anılmış, bilgiyi gazeteci Bob Woodward'a anlatmıştır.
• Demokrat Parti'nin gizlice dinlenmesi olayın özünü oluşturur.

Gazetecilik etiği

• Etik ilkeleri gazeteciler koyar; işlevi özdenetimdir.
• Devletin medyayı denetlemesi etik ilkelerin konusu değildir.
• Basın ahlakı, basın özgürlüğünü korumak için gerekli kurallar bütünüdür.
• Etik değerlerin temeli dürüst ve doğru iletişimdir; kamusal yarar için gazeteciye sınır koyar.
• Çoğunluğa en yüksek mutluluğu esas alan yararcı etik, günümüz uygulamalarına daha uygun görülür.

Fikri takip

Sorun çözülene ya da yetkililer işlem başlatana dek konuyu haberleştirmeyi sürdürmek.

Toplumsal sorumluluk kuramı

Gazeteciliğin toplumu kendi çıkarları yönünde harekete geçirmeyi hedefleyen düşünsel dayanağı.

Eylemli öfke

Adaletsizlik ve yolsuzluk karşısında araştırmacı gazetecileri ortak kılan kişilik özelliği.

Birincil kaynak

Olayın içinde yer alan doğrudan ilgili kişi ya da özgün belge.

Sızdırıcı

Araştırmacı gazeteciye sorunlar hakkında bilgi vermeye istekli kaynak.

Leaks siteleri

Gizli tutulan bilgileri kamuoyuna ulaştıran, veriye erişim sağlayan internet siteleri.

Derin Gırtlak

Watergate'te Washington Post muhabirlerine bilgi veren gizli kaynak Mark Felt'in lakabı.

Haberin yapısal unsurları

Kaynağa yöneltilen temel sorular bütünü.

Özdenetim

Etik ilkeler sayesinde gazetecilerin kendi davranışlarını kendilerinin denetlemesi.

Yararcı etik

En çok kişiye en yüksek mutluluğu getiren davranışı etik sayan anlayış.

Zanlı

Emniyetin suç işlediğini açıkladığı kişi için haberde tercih edilen sözcük.

• Birincil kaynak ile ikincil kaynak karıştırılmamalı; haberi okumuş olmak birincil kaynak yapmaz.
• Hızlılık, basın toplantısı izleme, ortamı dinleme ve edebi kaynaklar gibi seçenekler 'yer almaz' sorularında cevap olur.
• İyimser görüş yeni teknolojinin gizlemeyi zorlaştırdığını savunur; teknoloji sorularında bu ayrıma bakılmalı.
• Watergate sorularında gizli kaynak Derin Gırtlak, gazeteci Bob Woodward'dır.
• Etik ilkeleri gazeteciler koyar ve özdenetim sağlar; devlet denetimi etiğin konusu değildir.