AUZEF Çalışma İlişkileri Tarihi Çıkmış Sorular

Çalışma İlişkileri Tarihi dersi, Osmanlı'dan Cumhuriyet'in ilk yıllarına çalışma hayatının nasıl şekillendiğini inceler: istihdam yapısı, yabancı ve zorunlu emek, işçi eylemleri ve çalışmaya ilişkin ilk hukuki düzenlemeler ele alınır.

Dersin kapsamı ve Osmanlı istihdam yapısı

• Çalışma ilişkileri tarihi, geçmişin çalışma hayatına etkisini inceler; kıdem tazminatı hesabı gibi güncel teknik konular alana girmez.
• Osmanlı mirası Cumhuriyet dönemi çalışma hayatını etkilemiştir.
• Osmanlı'da istihdam ağırlıklı olarak tarımda toplanmıştır.
• Kadınların çalışma hayatına yüksek oranda katılması, tarihsel kökeni aranacak bir sorun sayılmaz.

Sanayileşme ve fabrikalar

• 19. yüzyılda sanayileşme politikalarının ardından ücretli işçilik artmaya başlamıştır.
• Açılan fabrikalarda başlıca sorun nitelikli işgücü yetersizliği olmuştur.
• Tersane-i Amire, 19. yüzyılda açılan fabrikalar grubuna dahil edilmez.

Yabancı işçiler ve uzmanlar

• Yabancı işçilere başvurmanın başlıca nedeni nitelikli işgücü açığını kapatmaktır.
• Vergi katipliğinde yabancı işçi çalışmamıştır.
• Yabancı uzmanlara yönelik eleştiriler arasında çalışma saatlerine uymamaları yer almaz.

Zorunlu emek: mahkûm, asker ve köle

• Amele-i Mükellefe dışındaki alanlarda asker emeğinden yararlanılmıştır.
• Mahkûm emeğinin hapishane içinde kullanımında Edirne hapishanesi tüm ülkeye örnek olacak başarıya ulaşmıştır.
• Mahkûmlara ücret ödenmezdi görüşü yanlıştır; mahkûmlar hapishane içinde çalıştırılırken ücret alabilmiştir.
• Hapishane dışında mahkûmlar inşaat, bayındırlık ve tarımda çalıştırılmış, devlet memurluğunda görevlendirilmemiştir.
• Müslüman doğan çocuklar köleleştirilemezdi; köle temini başka yollarla olurdu.

Gayrimüslimler ve işçi örgütlenmesi

• Gayrimüslimler demiryollarında çalışmış, loncalarda ve örgütlenmede yer almıştır.
• Farklı dinlerden işçiler aynı sendikaya girebilmiştir.
• Ameleyi Sıyanet Cemiyeti'nin yönetiminde Müslüman ve gayrimüslim işçiler birlikte görev almıştır.
• Haftalık tatil günleri cemaatlerin dinî kurallarına göre belirlenirdi; devlet ortak düzenleme yapmamıştı.

Grev, makine kırma ve boykotlar

• 1906'da yalnızca Rum işçilerin katıldığı grev Cibali Reji Fabrikası'nda yapılmıştır.
• Makine kırma örnekleri Uşak, İstanbul, Selanik ve Samakov'da görülür; Muş'ta görülmez.
• Uşak'ta halı işçileri ve halk fabrikalara tepki göstermiştir.
• Hamalların da katıldığı boykot Avusturya-Macaristan mallarına yönelmiştir; Girit'in işgali nedeniyle Yunanistan'a boykot kararı alınmıştır.

Grev dalgaları

• 1908 öncesinde ve 1908'de grevlerin en çok yaşandığı kent İstanbul'dur.
• 1908 yazında grevler en çok demiryolunda görülmüş, işçilerin en sık talebi ücret artışı olmuştur.
• 1909-1918 arasında eylemler en çok gıda sektöründe yoğunlaşmıştır.
• 1919-1922 arasında eylemler en çok demiryolu alanında görülmüştür.

Hukuki düzenlemeler

• 1876 tarihli Kanun-ı Esasi, çalışma hayatına dair bazı temel esasları da içerir.
• Mecelle çalışma ilişkilerinde serbest ve esnek bir yaklaşım taşır.
• Memurların emeklilik hakkını kurumsallaştıran ilk düzenleme 1865 tarihlidir.
• 1845 tarihli Polis Nizamnamesi Fransa mevzuatı örnek alınarak hazırlanmıştır.
• 1908 sonrasında grev ve sendikaların çerçevesini 1909 tarihli Ta'til-i Eşgal Kanunu çizmiş, grev öncesi uzlaşmayı zorunlu kılmıştır.
• Ta'til-i Eşgal Kanunu, demiryolu ve tramvay gibi imtiyazlı şirket işçilerini kapsamıştır.

Kanun-ı Esasi

1876'da ilan edilen Osmanlı'nın ilk anayasası; çalışma hayatına ilişkin bazı temel ilkeleri de içerir.

Mecelle

Çalışma ilişkilerinde serbestlik ve esneklik tanıyan hukuki yaklaşımı temsil eder.

Ta'til-i Eşgal Kanunu

1909 tarihli, grev ve sendikaların hukuki çerçevesini çizen, grev öncesi uzlaşmayı şart koşan kanun.

Polis Nizamnamesi

1845'te yürürlüğe giren, Fransa mevzuatından esinlenen ve çalışma hayatını ilgilendiren düzenleme.

Ameleyi Sıyanet Cemiyeti

Yönetiminde Müslüman ve gayrimüslim işçilerin birlikte yer aldığı işçi örgütü.

Cibali Reji Fabrikası

1906'da yalnızca Rum işçilerin katıldığı grevin yaşandığı fabrika.

Makine kırma

İşçilerin ve halkın fabrikalaşmaya tepki olarak makineleri tahrip etmesi; Uşak en bilinen örnektir.

Boykot

Yabancı ülke mallarına yönelik tepki eylemi; Avusturya-Macaristan ve Yunanistan örnekleri geçer.

Amele-i Mükellefe

Asker emeğinin kullanıldığı alanlar sorusunda dışarıda kalan seçenek olarak geçen uygulama.

Tersane-i Amire

19. yüzyılda açılan fabrikalar grubuna dahil edilmeyen kurum.

Nitelikli işgücü açığı

Fabrikalarda yaşanan başlıca sorun ve yabancı işçi çağırmanın en önemli nedeni.

• Grev dalgalarında dönemleri karıştırma: 1908 yazı demiryolu, 1909-1918 gıda, 1919-1922 yine demiryolu; şehir hep İstanbul.
• Yanlış olanı soran sorularda tipik tuzaklar: mahkûmlara ücret ödenmediği, gayrimüslimlerin memur olamayacağı, devletin tatil günlerini belirlediği.
• Boykotları ayır: Avusturya-Macaristan'a hamalların katıldığı boykot, Girit nedeniyle Yunanistan'a boykot.
• Kanun-ı Esasi 1876, Polis Nizamnamesi 1845, memur emekliliği 1865, Ta'til-i Eşgal 1909 tarihlerini karıştırma.