AUZEF Bilimsel Bilginin Sosyolojisi Çıkmış Sorular

Ders, bilimsel bilginin yalnızca akıl ve deneyle değil, toplumsal, kültürel ve psikolojik etkenlerle de biçimlendiğini tartışır. Geleneksel nesnel bilim anlayışından Kuhn, Feyerabend, Mannheim ve Güçlü Program gibi sosyolojik yaklaşımlara uzanan çizgiyi ele alır.

Bilim anlayışının kökenleri ve ortodoks görüş

• Bacon bilgiyi insanlığın yararına kullanılacak bir güç sayar; tümevarımı ve deneyimciliği öne çıkarır.
• Ortodoks anlayışa göre bilim; din, siyaset ve ideolojiden yalıtılmış, nesnel ve yalnızca mantık ile deneye dayalıdır.
• Mantıkçı pozitivistler (Reichenbach, Ayer, Tarski, Hempel) kuramları bilim içi ölçütlerle değerlendirir.
• Bilimin uzun süre itibar görmesinde teknolojinin gündelik yaşamdaki dönüştürücü başarıları etkilidir.
• Modern bilim, deney ve gözlemin yaygınlaştığı 17. yüzyıldaki Bilimsel Devrimle belirginleşir.

Kuhn ve paradigma

• Kuhn bilimin süreklilikle değil kopuşlarla ilerlediğini ileri sürer; temel eseri 1962 tarihlidir.
• Süreç şöyledir: normal dönem, kriz, devrim, yeni normal dönem.
• Anomaliler kuramın açıklama gücünü zedeler ve bunalımı doğurur.
• Gestalt değişimi, paradigma değişiminin ani ve bütünsel olduğunu anlatır.
• Kuhn, doğa bilimlerinin de tam nesnel olmadığını gösterir; bilimi kavramak için tarih, sosyoloji ve psikoloji gerekir.
• Eleştiriler: paradigma kavramı belirsizdir; ortak gözlemler küçümsenmiştir; ani paradigma değişimi sağduyuya aykırı bulunur.

Gözlem, kuram ve yöntem tartışmaları

• Kuram yüklülük tezine göre tarafsız gözlem yoktur; gözlemler önceki kuram ve inançlarla şekillenir.
• Feyerabend tek ve katı bir yönteme karşı çıkar; her şey uyar ilkesiyle epistemolojik anarşizmi savunur.
• Feyerabend'e göre modern bilim de dogma gibi işler ve özgürlüğü kısıtlar.
• Kekulé'nin rüya örneği, hipotezlerin hayal gücüne dayanabileceğini gösterir.
• Popper yanlışlanabilirliği ölçüt alır; Marx, Adler ve Freud kuramlarını yanlışlanamadıkları için bilimsel saymaz.
• Lakatos bilimi zamana yayılmış bir araştırma programı olarak görür.

Bilgi sosyolojisi, Durkheim ve Weber

• Mannheim düşüncenin toplumsal koşul ve ideolojiyle biçimlendiğini söyler; matematik ve doğa bilimlerini bunun dışında tutar.
• Mannheim ideolojiyi yalnızca bilinçli aldatma aracı saymaz, toplumsal konumu yansıtan düşünce biçimi sayar.
• Mannheim'ın çelişkisi: bilgiyi bağlama bağlı görürken kendi görüşünü mutlak doğru sayması.
• Durkheim toplumsal olguları nesne gibi inceleyerek sosyolojiyi doğa bilimlerine yaklaştırmak ister; zaman, sınıf gibi kategorilerin kaynağı toplumdur.
• Weber araştırma konusu seçiminde değerlerin etkili olabileceğini, araştırma sürecinde ise nesnelliğin korunması gerektiğini söyler.
• Hessen, Newton'un Principia'sını dönemin burjuva sınıfının ihtiyaçlarıyla ilişkilendirir.

Güçlü Program, rölativizm ve karşı argümanlar

• Rölativizme göre evrensel ve zamandan bağımsız doğruluk ölçütü yoktur.
• Güçlü Program kanıtın evrenselliğini reddeder; toplumsal etkenler kuramın ortaya çıkışından gerekçelendirilmesine kadar rol oynar.
• Konvansiyonalizm doğa yasalarını insanların uzlaştığı zihinsel yapılar sayar.
• Mucizeye yer yok argümanı: teknolojik başarı, dayandığı kuramların gerçeğe yakın olduğunu gösterir.
• Büyücü de bilim insanı gibi olaylar arasında nedensel bağ kurar; bu nedenle bilim ile büyü arasındaki sınır sorgulanır.
• Demarkasyon bilimle bilim dışını ayıran sınır çizme faaliyetidir.

Feminist yaklaşım ve bakış açısı epistemolojisi

• Feminist bilim sosyolojisi bilimin erkek bakışıyla biçimlendiğini, kadınlar eşit katılsaydı bulguların farklı olabileceğini savunur.
• Feminist ve Marksist kuramlar birer bakış açısı epistemolojisidir; konum ve yaşantı bilgiyi etkiler.
• Feminist perspektif yalnızca kadınları değil dezavantajlı öteki grupları da kapsar; reformisttir.
• Kuhn ile benzerlik: duygu, çıkar ve değerlerin bilimi etkilediği görüşü.

Bilim etiği ve Merton normları

• Merton normları: evrensellik, komünalizm, tarafsızlık, organize şüphecilik; faşizm döneminde bilimin özerkliğini savunmak için tanımlanmıştır.
• Evrensellik kişinin ırk, din ve sınıfına bakılmamasını, komünalizm bilginin ortak mal olmasını ister.
• Resnik'e göre dürüstlük, nesnellik ve deneklere saygı gibi bazı normlar evrenseldir; uygulamaları kültürden kültüre değişir.
• Adil itibar dağılımı, emeğin karşılığının adil verilmesidir; ödül buna bağlanır.
• Etik normlar iş birliğini, denek haklarını ve bilim insanının toplumsal sorumluluğunu destekler.
• Semmelweis ve kolera hekimi örnekleri, statü ve alışkanlık gibi sosyal ve psikolojik etkenlerin direnç doğurduğunu gösterir.

Paradigma

Bilim topluluğunun bakışını, sorularını ve araçlarını belirleyen kuramsal çerçevedir.

Anomali

Mevcut paradigmanın açıklayamadığı, birikince krize yol açan olgudur.

Gestalt değişimi

Paradigma değişiminde dünyanın birdenbire ve bütünsel biçimde farklı algılanmasıdır.

Kuram yüklülük

Gözlemlerin önceden sahip olunan kuram ve inançlarla biçimlenmesi tezidir.

Epistemolojik anarşizm

Feyerabend'in bilimde tek bir yöntemin zorunlu olmadığı görüşüdür.

Ortodoks bilim anlayışı

Bilimi toplumsal etkilerden bağımsız ve nesnel gören geleneksel görüştür.

Keşif ve gerekçelendirme bağlamı

Fikrin nasıl ortaya çıktığı ile nasıl doğrulandığı arasındaki ayrımdır.

Güçlü Program

Bilimsel bilginin içeriğini de toplumsal etkenlerle açıklayan rölativist yaklaşımdır.

Mucizeye yer yok argümanı

Teknolojik başarının, kuramların yaklaşık doğruluğuyla açıklandığı gerçekçi savdır.

Demarkasyon

Bilim ile bilim olmayan arasına sınır çizme faaliyetidir.

Konvansiyonalizm

Doğa yasalarını doğadaki karşılığı olmayan, uzlaşıyla kurulmuş yapılar sayan görüştür.

Komünalizm

Merton'a göre bilimsel bilginin herkese açık ortak mal olması normudur.

• Kuhn ile Popper karıştırılmasın: Kuhn normal bilimde eleştirinin sınırlı kaldığını, Popper ise sosyal etkinin aşılabileceğini ve eleştirinin sürdüğünü savunur.
• Mannheim'da ideolojiden etkilenmeyen alanlar matematik ve doğa bilimleridir; bu istisna sık sorulur.
• Weber'de araştırma problemi seçimi değerlere açıktır, araştırma süreci ise nesnel olmalıdır.
• Bacon deneyimciliğin, Feyerabend yöntem karşıtlığının, Lakatos araştırma programının, Merton bilim normlarının adıdır.
• Boşluk doldurma sorularında yazar eşleştirmesine dikkat edilmelidir: normal dönem ve anomali Kuhn'a, yanlışlanabilirlik Popper'a aittir.