AUZEF Çocuk Edebiyatı Çıkmış Sorular

Çocuk Edebiyatı dersi; çocukluk anlayışının tarihsel gelişimini, çocuk ve gençlik yazınının türlerini, önemli eser ve yazarları ile kitap seçimi, okuma ve yayın sürecini ele alır.

Çocukluk anlayışının tarihi

• Antik Çağ'da çocukluk için kesin yaş sınırı yoktu; çocuk küçük yetişkin sayılırdı, köle çocukları sıkça öldürülürdü.
• Orta Çağ teolojisinde çocukluk lekeli, iradesiz bir evre sayıldı; bu bakış sıkı disiplini destekledi.
• Çocuklar tablolarda 16. yüzyılda görünmeye başladı; çocukluk anlayışı da bu yüzyılda doğdu.
• Modernite iş ile evi ayırdı; anne evde çocukla ilgilenen rol modeli sayıldı, okul çocuğa özgü kurum oldu (7 yaş).
• 20. yüzyılın ikinci yarısında, özellikle 1950-60 sonrası, çocuk eğitilecek nesne değil bağımsız özne sayıldı.
• BM sözleşmesine göre 18 yaşına kadar herkes çocuktur.

Çocuk edebiyatının doğuşu

• Batı'da çocuğu okur gören metinler 18. yüzyıl sonunda yazılmaya başladı; modern çocuk edebiyatı 18. yüzyılda doğdu.
• Robinson Crusoe (Defoe, 1719) yetişkinler için yazılmış, macera konusu çocukları çekince başlangıç romanı sayılmıştır.
• Türkiye'de çocuk yayıncılığı 19. yüzyılın ikinci yarısında başladı; Tanzimat'ta çeviri ağır bastı.
• Robinson Crusoe 1864'te Ahmet Lütfi tarafından Hikâye-i Robinson adıyla çevrildi.
• Roman türü yetişkin edebiyatında 18. yüzyılda gelişti.

Masal, mitoloji ve öykü

• Sözlü edebiyatın temelini masal oluşturur; masal derleme (halk) ve edebî olarak ikiye ayrılır.
• Uyuyan Güzel derleme masaldır; Perrault ve Grimm Kardeşler derleyicidir.
• Geleneksel masalda kadın pasif, kurtarıcı bekleyen konumdadır; masal toplumsal rolleri ve ataerkil düzeni yansıtır.
• Hansel ve Gretel'de kurtarıcı Gretel'dir; Keloğlan'ın annesi oğlunun çalışmasını ister.
• Mitoloji toplumun tanrılarını, kahramanlarını ve evrenin oluşumunu anlatır.
• Öykü kısa olup zaman ve mekân bakımından dardır.
• Günümüzde uyarlanan masal, gerçek yaşamla karışan yarı fantastik metin biçimindedir.

Önemli eserler ve yazarlar

• Küçük Kadınlar Alcott'a, Pollyanna (iyimser karakter) Porter'a, Küçük Prenses Burnett'a aittir.
• Jules Verne bilim kurgu ve macera öncüsüdür; Gulliver'in Gezileri Swift'indir.
• Küçük Prens (Saint-Exupéry, 1943) savaşı ve insanın iç çöküşünü sorgular.
• Emil ve Dedektifler (Kaestner) çocuğun roman içinde özne olduğu ilk örneklerdendir.
• Pippi Uzunçorap Lindgren'e aittir ve karakter kızdır; Matilda üstün zekâlı bir çocuktur ve ailesi onu ciddiye almaz.
• Bitmeyecek Öykü (Ende) içe kapanık Bastian'ı, Belleğini Yitiren Tilki (Baltscheit) yaşlılığı anlatır.
• Çılgın Babam (Zeynep Cemali) otobiyografik öğeler taşır; Farklı Ama Aynı (Feridun Oral) dayanışma ve kimliğe saygıyı işler.
• Haertling'in Benjamin Anna'yı Seviyor eseri ilk psikolojik çocuk romanıdır; yazar gerçekçi çocuk edebiyatını savunur.

Gençlik ve ergen edebiyatı

• Harry Potter, klasik masal öğelerini ergenlik sorunlarıyla birleştiren postmodern masal örneğidir.
• Genç Werther'in Acıları (Goethe, 1774) gençlik bunalımını işler.
• 14 yaş üstü ergenler popüler sosyoloji, psikoloji ve felsefe metinlerine yönelir.
• Gençlik edebiyatında tarihî, polisiye, bilim kurgu, çizgi roman, şiir, deneme bulunur; akademik metin ve masal sayılmaz.
• Metin seçiminde eleştirel okumaya açıklık temel ölçüttür.
• Genç kız edebiyatı kadınların okuma kültürü ve toplumsal rolleri hakkında bilgi verir.

Okul öncesi ve kitap seçimi

• Çocuk kitapla ilk kez 1-2 yaşta buluşur; bu yaşta en çok ahşap gibi dayanıklı malzeme kullanılır.
• 3-6 yaşta çocuk meraklıdır; soru soran çocuğa bilgilendirici kitaplar gerekir.
• Kitap çocuğun dikkatini çekmeli, dostluk kurmalı, öğretmen gibi davranmamalıdır.
• Kitap seçiminde temel ölçütler esnek tutulur, çocuğun ilgisi merkeze alınır.
• Çocuğun kitap seçme özgürlüğü yaşamı deneyimleme hakkı verir; çocuk ideolojik nesne sayılmamalıdır.
• Yazar çocuğa görelik ilkesine uymalı, kendi yetişkin gerçeğini öne çıkarmamalıdır.
• Sözcük ve cümleleri okumak yalnız okuma eylemini sağlar; paylaşımlı okuma çocuğu anlamayı da amaçlar.

Resimleme ve yayın süreci

• Resimli kitapta görsel ve metin birbirini tamamlayan eşdeğer iki dildir.
• Çizer görsel anlatımı metinle uyumlu kurar; yazar metni üretir.
• Editör kitabın görsel ve metin yönünden sürecini yönlendirir ve basımdan önce denetler.
• Metinsiz görsel kitaplar görselden öykü kurma becerisini destekler.
• Okuma kültürü amaç değil araçtır.

Çocuğa görelik

Yazarın çocuğun algısını, ilgisini ve gelişim özelliklerini esas alması ilkesidir.

Postmodern masal

Klasik masal öğelerini ergenin dünyası ve sorunlarıyla birleştiren fantastik tür.

Yarı fantastik metin

Masalsı öğelerin okul, aile gibi gerçek yaşamla harmanlandığı çağdaş anlatı.

Derleme masal

Sözlü gelenekte yaşayan, sonradan yazıya geçirilen anonim halk masalı.

Mitoloji

Bir toplumun tanrılarını, kahramanlarını ve evrenin oluşumunu anlatan efsanevi anlatılar bütünü.

Eleştiri

Bir eseri belli ölçütlerle inceleyip güçlü ve zayıf yönlerini göstererek değerlendirmek; kötüleme değildir.

Non-fiction (bilgilendirici kitap)

Gerçeklere dayanarak çocuğun merak ettiklerine yanıt veren kitap türüdür.

Zaman ve mekân aynılığı

Öyküde olayların dar bir sürede ve sınırlı yerde geçmesidir.

Çocuk özne

Çocuğun kendi bakış açısı olan, edebiyatın merkezindeki birey sayılması anlayışıdır.

Genç

15-27 yaş civarındaki ergenlik sonrası ve erken yetişkinlik dönemindeki bireydir.

• Çocukluk anlayışı ve tablolarda çocuk 16. yüzyıl, modern çocuk edebiyatı ve çocuklara yönelik metinler 18. yüzyıl, Türkiye'de yayıncılık 19. yüzyılın ikinci yarısıdır; yüzyılları karıştırma.
• Robinson Crusoe fantastik değil macera türüdür; Gulliver'in Gezileri Verne'e değil Swift'e aittir.
• Çocuk özne olarak 1950-60 sonrasında görülür; öncesinde eğitilecek nesne ya da küçük yetişkindir.
• Soruların çoğunda yanlış ifade sorulur; mutlak ve uç cümlelere (hiç, yalnızca, gerek yok) şüpheyle bak.
• Editör süreci yönetir ve denetler, çizer görseli, yazar metni üretir.