AUZEF Davranışsal Maliye Çıkmış Sorular

Davranışsal Maliye, klasik iktisadın tam rasyonel birey varsayımını sorgulayarak insanların mali kararlarında, özellikle vergi uyumu ve vergi kaçırmada, psikolojik etkilerle nasıl hareket ettiğini inceler. Ders; davranışsal iktisadın temellerini, vergi kaçırmanın ekonomik modelini, bu modele yönelik eleştirileri ve araştırma yöntemlerini kapsar.

Davranışsal iktisadın temelleri

• Psikolog Daniel Kahneman, 2002 Nobel İktisat Ödülü'nü Vernon Smith ile paylaşmış ve alanın kurucusu sayılmıştır.
• Davranışsal yaklaşıma göre insanlar tümüyle irrasyonel değildir; ancak zaman zaman sistematik hatalar yaparlar.
• Klasik ekonomi, bireyi fayda ile maliyeti tartan ve rasyonel tercihler teorisine uyan bir karar verici sayar.
• Davranışsal Maliye bu rasyonellik varsayımını sorgular.

Sistem 1 ve düşünme hataları

• Sistem 1 hızlı, otomatik ve bilinçsiz işler; Sistem 2 ise yavaş ve bilinçli düşünmeyi temsil eder.
• Raket-top sorusunda sezgisel cevap yanıltır; denklem kurulunca topun fiyatı 5 kuruş çıkar.
• Otomatik katılımlı bireysel emeklilikte varsayılan seçenek değiştiği için katılım ve tasarruf artar.

Mali psikoloji ve vergi kavramları

• Mali olayların bireylere etkisini ve bireylerin mali araçlara yönelik tutumlarını inceleyen alan mali psikolojidir.
• Vergi algılaması, kişinin vergiyi duyularıyla kavrayıp anlamlandırmasıdır ve vergiye bakışını yansıtır.
• Vergi kaçırma, vergiyi hiç ödememek ya da azaltmak için yasaya aykırı yapılan tüm davranışları kapsar.
• Bir davranışın maliyeti artınca mükellef diğerine yönelir; bu kayma ikame olarak adlandırılır.

Vergi kaçırmanın standart ekonomik modeli

• Bireysel vergi kaçırma kararını ilk kez ekonomik modelle Allingham ve Sandmo (1972) ele almıştır.
• Vergi kaçırma riskli ve yasa dışı bir faaliyettir; yakalanma ve ceza ihtimali taşır.
• Model, mükellefin beklenen faydasını en çoğa çıkaracak biçimde karar verdiğini varsayar.
• Yaptırımlar ikiye ayrılır: devletin öngördüğü yasal yaptırımlar ve çevrenin uyguladığı sosyal ayıplama.

Basit modele yönelik eleştiriler

• Mükellefler denetim olasılığını gerçeğinden yüksek algılar; bu eleştiri yanlış algılama başlığındadır.
• Seçim ile fiyatlandırma sıralaması ters dönebilir; buna tercihlerin terse dönüşümü denir.
• Matematiksel sonucu aynı seçenekler farklı çerçevelerle sunulunca farklı tercih edilir; bu kontekst etkisidir.
• Vergi oranı ve ceza oranı model içinde zaten vardır; bunların ihmali eleştiri sayılmaz.

Ampirik araştırma yöntemleri

• Vergi kaçırma yasa dışı olduğundan gizlenir; bu yüzden veri toplamak zordur.
• Deney yönteminde beyan kararı laboratuvara taşınır; gelir, oran, denetim ve ceza gibi değerler katılımcıya verilir.
• Ankette mükelleflere geçmiş veya planlanan kaçırma, algılanan denetim ve sosyal normlar sorulur.
• Resmi veri de kullanılır; TCMP verisi beyannameleri sınıflandırıp denetime seçmek için formül geliştirmeyi amaçlar.

Sistem 1

Hızlı, otomatik ve bilinçsiz çalışan düşünme biçimidir.

Sistem 2

Yavaş, bilinçli ve çaba gerektiren düşünme biçimidir.

Mali psikoloji

Mali olayların bireylere etkisini ve bireylerin mali olaylara tutumunu inceleyen disiplindir.

Vergi algılaması

Bireyin vergiyi duyularıyla kavrayıp anlamlandırması ve ona bakış açısıdır.

Vergi kaçırma

Vergiyi azaltmak veya hiç ödememek için yapılan yasa dışı davranışların tümüdür.

İkame

Maliyeti yükselen davranışın yerine başka bir davranışın seçilmesidir.

Beklenen fayda maksimizasyonu

Standart modelde mükellefin beklenen faydasını en yükseğe çıkaran kararı vermesi varsayımıdır.

Sosyal ayıplama

Akran grupları ve çevrenin uyguladığı toplumsal yaptırımdır.

Yasal yaptırımlar

Devletin belirlediği cezalardır.

Tercihlerin terse dönüşümü

Seçim ile fiyat biçme sıralamasının birbirinin tersine dönmesidir.

Kontekst etkisi

Aynı sonucun sunuluş çerçevesine göre farklı tercih edilmesidir.

TCMP

Mükellef Uyum Ölçüm Programı; beyanname sınıflandırma ve denetim seçimi için kurulan veri setidir.

• Sistem 1 özellikleri (hızlı, otomatik, bilinçsiz) ile Sistem 2 özellikleri karıştırılmamalıdır.
• Vergi kaçırma yasa dışıdır; vergiden kaçınma ile karıştırılmamalı, ikame bu ikisi arasındaki kaymadır.
• Olumsuz kök sorularında vergi oranı ve ceza oranı modelde zaten vardır; bunlar eleştiri şıkkı değildir.
• Tercihlerin terse dönüşümü seçim-fiyat çelişkisidir; kontekst etkisi ise sunuluş çerçevesi farkıdır.
• Yöntem sorularında ipucu: laboratuvar ortamı deney, doğrudan soru yöneltme ankettir.