AUZEF Değer Felsefesi Çıkmış Sorular

Değer Felsefesi (aksiyoloji), değerin ne olduğunu, türlerini ve değer yargılarının doğasını inceler. Ders; değer sınıflandırmaları, olgu-değer ayrımı ve doğalcı, doğalcı olmayan, duygusalcı ile kuralcı meta-etik yaklaşımları kapsar.

Değer türleri ve sınıflandırma

• Başka bir amaca ulaştıran değer araçsal ya da dışsal, yalnızca kendisi için değerli olan değer içkin ya da kendindedir.
• Dışsal değer, kendinde değerli bir şeye ulaşmaya vesile olmaktan doğar; sağlık bu gruptadır, hayat ise kendinde değerdir.
• Dışsal değerin bir türü araçsal değerdir; bir diğeri, değerli bir bütüne katılarak katkı sağlayan katkıda bulunan değerdir.
• Doğan Özlem değerleri hazcı, bilgisel, ahlaksal, estetik ve dinsel olarak beş türe ayırır.
• Ders kitabındaki ayrım ahlaki, estetik ve faydayla ilgili değerdir; faydayla ilgili olumlu değere refah da denir.

Kendinde değer kuramları

• Tekçilik, kendinde değerli yalnızca tek bir şey olduğunu savunur; Epikuros, Aristippos, Bentham ve Mill haza dayanır.
• Bentham haz farkını niceliksel görür (basit hazcılık); Mill niteliksel ayrım yapar.
• Nozick'in tecrübe makinesi, yalnızca haz veren yaşantıların iyi bir yaşam için yetmediğini göstererek hazcılığı eleştirir.
• Mükemmeliyetçilik insan doğasını esas alır; iyi, insanın kendini gerçekleştirmesidir. En bilinen biçimi Aristoteles'e aittir.
• Atomculukta bütünün değeri parça değerlerinin toplamıdır; bütüncülük toplamın parçalardan farklı olabileceğini savunur.
• Moore yalıtma yöntemini öncülük etmiş, kendinde değeri yalnızca kendi doğasından gelen değer saymıştır.

Olgu-değer ayrımı ve değer yargıları

• Hume, olan ile olması gereken arasında mantıksal geçiş olmadığını ileri sürer; buna dir-meli sorunu ya da Hume Giyotini denir.
• Olgu yargıları bir şeyin nasıl olduğunu bildirir ve doğru ya da yanlış olabilir.
• Bilişsel ifadeler iddia taşır, doğru veya yanlış olabilir; bilişselciler değer yargılarını bu türden sayar.
• Bilişsel olmayan kuramlar (duygusalcılık, kuralcılık) ahlaki yargıları olgu bildirmeyen ifadeler olarak görür.
• Değer türlerinin ne olduğu meta-normatif, neyin kendinde değerli olduğu normatif kuramların konusudur.

Doğalcı kuramlar

• Doğalcılara göre değer yargıları olgusal nitelik bildiren yargılara indirgenebilir; değer çoğunlukla ilişkisel bir özelliktir.
• Perry'ye göre bir şeyin değerli olması, ona karşı olumlu ilgi duyulması demektir.
• Toplumun beklentisi üzerinden ahlaken doğruyu tanımlamak doğalcı yaklaşıma örnektir.
• Temsilcileri arasında Aristoteles, Perry ve Dewey sayılır.
• Başlıca eleştiri olgu-değer ayrımını göz ardı etmeleridir; örneğin çoğunu mutlu etmek, bir şeyin yapılması gerektiğini göstermez.

Doğalcı olmayan kuramlar ve Moore

• Moore Principia Ethica (1903) kitabının yazarıdır; iyi basit ve tanımlanamaz bir niteliktir.
• İyiyi haz gibi doğal bir olguyla özdeşleştirmek doğalcı yanılgıdır.
• Moore'un iki iddiası: iyi hiçbir doğalcı ifadeyle eş anlamlı değildir ve tanımlanamaz.
• İyilik gibi nitelikler sezgiyle kavranır; değer insanların istek ve tercihlerinden bağımsızdır.
• Eleştiriler: sezgiler çatışınca doğruluğu belirleyecek ölçüt yoktur; iyilik sözcüğünün herkesçe aynı anlamda kullanıldığı da garanti edilemez.

Duygusalcılık

• Temsilcileri A.J. Ayer ve C.L. Stevenson'dır; değer yargıları duygu dışavurumu ve emredici ifadelerdir.
• Değer, şeylere ait bir nitelik sayılmaz.
• Hırsızlık yanlıştır demek, konuşanın olumsuz duygusunu dile getirmektir.
• Zıt iki ahlaki görüşün doğruluğu belirlenemez; aralarında çelişki değil tutum farkı vardır.
• Eleştiriler: insanlar duygusuz da değer yargısı verebilir ve değer yargıları arasında çatışma olmadığı sonucu çıkar.

Kuralcılık ve değer kuramının tarihi

• Kuralcılığın en tanınmış savunucusu R.M. Hare'dir; değerlendirici dil tercihlere yol gösterir.
• Kuralcılığa göre değer yargıları evrenselleştirilebilir yargılardır; iyi demek, o kategorinin ölçütlerine uygunluğu belirtmektir.
• Eleştiri: kuralcılık, değer yargılarının betimleme ve geçmişi değerlendirme gibi işlevini açıklayamaz.
• Değer kuramını Meinong ve Ehrenfels, hocaları Brentano'dan etkilenerek geliştirmiştir.
• Terimin anlam alanının genişlemesine Lotze, Schopenhauer ve Nietzsche katkı yapmıştır.
• Savaş sonrası Amerikalı üç filozof Perry, Dewey ve Lewis'tir.

Araçsal (dışsal) değer

Kendinde değerli başka bir şeye götürdüğü için taşınan değerdir; para ve eğitim örnektir.

Kendinde (içkin) değer

Başka bir amaca bağlı olmadan, yalnızca kendi doğası gereği taşınan değerdir.

Faydayla ilgili değer

Bir yaşamın, onu yaşayan kişi için ne kadar iyi geçtiğini gösteren değerdir; refahtır.

Doğalcı yanılgı

Moore'un, iyiyi haz gibi doğal bir özellikle özdeşleştirmeye verdiği ad olan mantıksal hatadır.

Hume Giyotini

Olgudan değere mantıksal geçişin mümkün olmadığını anlatan dir-meli ayrımıdır.

Bilişsel ifade

Bir iddia taşıyan, doğru ya da yanlış olabilen ifadedir.

Sezgicilik

İyilik gibi doğal olmayan niteliklerin doğrudan sezgiyle kavrandığını savunan görüştür.

Duygusalcılık

Değer yargılarını nesnel bilgi değil, duygu dışavurumu sayan bilişsel olmayan görüştür.

Kuralcılık

Değer yargılarını evrenselleştirilebilir öneri ve buyruk olarak gören görüştür.

Atomculuk ve bütüncülük

Atomculuk bütünün değerini parça toplamına indirger; bütüncülük bunu kabul etmez.

Tecrübe makinesi

Nozick'in hazcılığı çürütmek için kurguladığı, hoş yaşantılar veren düşünce deneyidir.

• Doğalcı eleştirisi olgu-değer ayrımını göz ardı etmedir; doğalcı olmayanlarınki ise doğruluğu saptayamamadır. İkisi karıştırılmamalı.
• Duygusalcılık duygu dışavurumu, kuralcılık ise evrenselleştirilebilir buyruk ve tercih önerisi der; ikisi de bilişsel olmayandır.
• Bir değerin dışsal mı kendinde mi olduğu, değerini nereden aldığına bakılarak belirlenir: başka şeyden alıyorsa dışsaldır.
• Moore hem doğalcı olmayan kuramın temsilcisi hem de yalıtma yöntemi ve doğalcı yanılgının sahibidir; Hare kuralcılıkla, Ayer ve Stevenson duygusalcılıkla eşleşir.
• Mafya babası ve sevenlerinin nefretini bilmeyen kişi örnekleri faydayla ilgili değerle ahlaki değeri ayırmak için kullanılır.