AUZEF Dünya Bölgeleri: Ortadoğu Çıkmış Sorular

Ders, Orta Doğu'nun adlandırılması ve sınırları, fiziki coğrafyası (yer şekilleri, iklim, akarsular, bitki örtüsü), tarım ve ekonomisi, nüfus ve göç ile ülkelerin siyasi, demografik ve coğrafi özelliklerini ele alır.

Bölgenin tanımı ve adlandırma

• Orta Doğu siyasi ve kültürel bir tanımdır; Afganistan genellikle Orta ya da Güney Asya içinde sayılır, bölgeye dâhil edilmez.
• Birinci Dünya Savaşı öncesinde İngilizce kaynaklarda Balkanlar ve Osmanlı alanı için Yakın Doğu terimi kullanılırdı.
• Orta Doğu (Middle East) o dönemde daha çok Basra Körfezi ve İran çevresini anlatırdı.
• Güneybatı Asya adını savunanlar, kıta temelli bu tanıma Mısır'ı da katar.

Yer şekilleri ve dağlar

• Kuzeyde Toroslar, Zagroslar ve Elbruzlar gibi engebeli yapı, tarım alanlarını daraltan etkendir (relief).
• Demavent Zirvesi (5.669 m) İran'ın en yüksek noktasıdır ve Elbruz Dağları üzerindedir.
• Zagros Dağları Basra Körfezi'ni izleyerek yaklaşık 1.600 km uzanır; doğudaki devamı Fars Dağları'dır.
• Batı Karadeniz'deki önemli sıra Köroğlu Dağları'dır; Daryal Geçidi Kafkas Dağları'ndadır.
• Lübnan'ın görünümünü belirleyen ana unsur, kıyıya koşut uzanan Lübnan Dağları'dır; eski adı Asıl Lübnan'dır.
• Yüksek Saha jeolojik olarak genç ve hareketli bir ünitedir.

İklim ve bitki örtüsü

• Arap Platosu geniş alanlarda benzer iklim gösteren tek bölgedir; çöl iklimi egemendir.
• Platoda yüksek basınç, yağışı engelleyerek karasallığı güçlendirir.
• En şiddetli karasallık Merkezi İran'dadır; yıllık sıcaklık farkı en çok Türkiye ve İran'da görülür.
• Suudi Arabistan'da yıllık yağış genellikle 100 mm altındadır.
• Bitki örtüsü kıyıda Akdeniz, iç kesimde step, Arap Yarımadası'nda çöl ve Hazar kıyısında nemli ormandır; arktik bitki örtüsü yoktur.
• Doğu Karadeniz nemli ve ormanlıdır, bozkır görülmez.

Akarsular ve göller

• Fırat ve Dicle Irak'ta birleşir; birleşmeden sonraki kısım Şattülarap'tır ve Basra Körfezi'ne ulaşır.
• Fırat yaklaşık 2.800 km uzunluğundadır; Fırat-Dicle bölgenin en karmaşık akarsu ağıdır.
• Keban, Karakaya, Birecik ve Kargamış Fırat üzerindedir; Kralkızı Dicle üzerindedir.
• Şeria Nehri aynı zamanda Ürdün Nehri adıyla bilinir; İsrail'in en büyük tatlı su gölü Kineret'tir.
• Safid Nehri Hazar'a dökülür; İran'ın kuzeyindeki en büyük, ülkedeki ikinci büyük akarsudur.
• Endoreik (kapalı) havzaların tipik örneği Merkezi İran'dadır; Kızılırmak basit akarsulardan sayılmaz.

Tarım, ekonomi ve kalkınma

• Bölgenin genel temel geçim kaynağı tarımdır; petrol önemli olsa da nüfusun çoğu tarımla uğraşır.
• Güneyde tarımı su eksikliği, kuzeyde relief sınırlar.
• Modern tarım teknikleri 1970'lerden sonra, artan petrol gelirleriyle yaygınlaşmıştır.
• Ekilebilir arazinin ortalama yüzde 15'i sulanabilir; BAE'de ekili alanın çoğunda hurma yetişir.
• Irak'ta toprak reformu 1958'den sonra başlamıştır.
• Yemen'de sanayi sınırlıdır, ağırlık tarım ve hizmetlerdedir; kırsal gelir düşüktür.
• Kuveyt dünya ham petrol rezervinin yaklaşık yüzde 10'una sahiptir.

Nüfus, kentleşme ve göç

• Kentli nüfus oranı en yüksek ülke Kuveyt, en düşük ülke Yemen'dir.
• İran nüfusunun yüzde 75,9'u kentlerde yaşar.
• Toplam nüfusu en küçük ülke Bahreyn'dir.
• Dışarıdan gelen göçler (Balkanlar, Kafkasya) çok yönlü nedenlere dayanır; bölge içi göçler siyasi sınır değişimlerinden etkilenir.
• Lübnan'dan göç Amerika, Avrupa ve Afrika'ya yönelmiştir, Doğu Asya'ya değil.
• Lübnan'ın toplumsal yapısı farklı dinlerden oluşan karma bir görünüm taşır.

Arap Yarımadası ülkeleri

• Suudi Arabistan en geniş ülkedir; Rub al-Khali ve Nefud gibi çöllerin çoğu burada yer alır, başkenti Riyad'dır.
• Suudi Arabistan'ın bölgeleri Doğu, Batı, Güney ve Merkezi'dir; yeni vaha yerleşmelerine Hicret denir.
• Başkentler: Muskat (Umman), Abu Dabi (BAE), Doha (Katar), Manama (Bahreyn), Kuveyt, Sana (Yemen).
• BAE yedi emirlikten oluşur; Şarcah, Dubai ile Re'sül-Hayme arasındadır; Abu Dabi 1962'de ilk petrol ihracatını yapmıştır.
• Kuveyt 19 Haziran 1961'de bağımsız olmuştur; Faylaka, Bubiyan, Warbah ve Maskan adalarına sahiptir.
• Elphinstone Koyu Umman'ın Musandam Yarımadası'ndadır.
• Kuzey ve Güney Yemen 22 Mayıs 1990'da birleşmiştir; Kamaran Kızıldeniz'deki en geniş Yemen adasıdır.

Levant, İran ve siyasi olaylar

• Lübnan'ın başkenti Beyrut'tur; bağımsızlığını 1943'te kazanmıştır.
• 1967 Altı Gün Savaşları'nda İsrail Gazze ve Sina'yı Mısır'dan, Batı Şeria'yı Ürdün'den, Golan'ı Suriye'den almıştır.
• İsrail'in en kalabalık azınlığı Araplardır; resmi dili İbranicedir.
• İran'ın bakır sanayisi merkezi Kirman'dır; Gürcistan ile İran arasında kara sınırı yoktur.
• Yemen, Suudi Arabistan'ın güneyindedir; Yemen'in kuzey komşusu Suudi Arabistan'dır.

Ekzoreik havza

Sularını denize ulaştırabilen açık akarsu havzası.

Endoreik havza

Sularını denize ulaştıramayan kapalı havza; tuz gölleri barındırır.

Karasallık

Denizin etkisinden uzak yerlerde yıllık ve günlük sıcaklık farkının büyük, nemin az olması.

Relief

Engebeli yer şekilleri; kuzeyde tarım alanlarını sınırlayan etken.

Şattülarap

Fırat ile Dicle'nin Irak'ta birleşmesiyle oluşan, Basra Körfezi'ne akan nehir.

Yüksek Saha

Genç ve hareketli jeolojik ünite; çevresinde kenar ovaları vardır.

Yakın Doğu

I. Dünya Savaşı öncesinde Balkanlar ve Osmanlı alanı için kullanılan ad.

Hicret

Suudi Arabistan'da yeni kurulan vaha yerleşmelerinin adı.

Nejd

Suudi Arabistan'ın merkezi bölgesi.

Güneybatı Asya

Orta Doğu'ya göre daha coğrafi ve kıta temelli bölge adı; Mısır'ı da içine alır.

• Soru 'değildir' veya 'sayılamaz' diyorsa yanlış ifadeyi bulmak gerekir; örneğin Afganistan, Gürcistan, Yanbu, Socotra, Kralkızı gibi dışarıda kalanlara dikkat edilmelidir.
• Başkent soruları sık çıkar: Muskat, Abu Dabi, Doha, Manama, Riyad, Beyrut karıştırılmamalıdır.
• Yakın Doğu (eski Balkanlar-Osmanlı) ile Orta Doğu (Basra Körfezi ve İran çevresi) birbirine karıştırılmamalıdır.
• Fırat-Dicle birleşme yeri Irak'tır; Kralkızı Dicle üzerinde, diğer barajlar Fırat üzerindedir.
• Kuveyt kentleşmede en yüksek, Yemen en düşüktür; Kuveyt bağımsızlığı 1961, Lübnan 1943, Yemen birleşmesi 1990'dır.