AUZEF Felsefe Tarihi Sorunları Iı Çıkmış Sorular

Ders, 18. yüzyıl Aydınlanma düşüncesinden Kant'ın eleştirel felsefesine, Alman idealizmine, Marx ve Hegel'e, ardından varoluşçuluk, fenomenoloji, analitik felsefe, olguculuk ve postmodernizme uzanan felsefi sorunları ele alır.

Aydınlanma Çağı

• Aydınlanma, gelenek ve dinî otorite yerine aklı, eleştiriyi ve bilimsel yöntemi koyduğu için Akıl Çağı da denir.
• Modern bilimin kurucuları 16-17. yüzyılda Kopernik, Brahe, Galileo ve Newton'dur; Dünya'yı merkezden ilk çıkaran Kopernik'tir.
• İskoç ve İngiliz Aydınlanması isimleri Smith, Hutcheson, Hume ve Locke'tur; Leibniz bunlara dahil değildir.
• Fransız Aydınlanması Locke'tan bilgi kuramında, Descartes'tan fizik görüşünde etkilenmiş; La Mettrie ve d'Holbach ile maddeci olmuştur.
• Baskıcı monarşi ve kilise Fransız filozofları radikal olmaya itmiş; Diderot ve d'Alembert Ansiklopedi'yi çıkarmıştır.
• Bacon bilgiye engel önyargıları idoller diye adlandırır; mağara ve soy idolleri bunlardandır.

Kant: Aydınlanma ve Bilgi Kuramı

• Aydınlanma, kişinin kendi kusuruyla düştüğü ergin olmama durumundan çıkmasıdır; bunu başaran otonom bireydir. Slogan 'Sapere Aude!'dir.
• Kant'a göre akıl bütün insanlarda ortaktır; görev başındaki kamu görevlisinin eleştirisi ise sınırlandırılabilir.
• Hume, Kant'ı dogmatik uykusundan uyandırmış; Kant rasyonalizmle empirizmi birleştirerek eleştirel felsefeyi kurmuştur.
• Bilgi görüyle başlar, kavramlara geçer, idelerle biter; kavramsız görüler kör, görüsüz kavramlar boştur.
• Zaman ve mekân duyarlığın a priori formlarıdır; anlama yetisi verileri kategorilerle sentezler.
• Fenomen algılanan görünüştür; kendinde şey (numen) algımızın ötesindeki gerçekliktir.

Kant: Yargı Türleri, Ahlak ve Estetik

• Analitik yargı bilgiyi genişletmez; sentetik a priori yargılar hem bilgi katar hem zorunlu ve evrenseldir.
• Ahlak ödev ahlakıdır; koşulsuz iyi olan iyi istemedir, ahlaki değer sonuca değil ödev bilincine bağlıdır.
• Kesin buyruk a priori, koşulsuz ve evrenseldir; maksim ise istemenin öznel ilkesidir.
• Kant'ın üç sorusu: neyi bilebilirim, ne yapmalıyım, ne umabilirim.
• Beğeni yargısı çıkarsız hoşlanmaya dayanır, bilgi vermez ve düşünümsel yargıdır; eseri Yargı Gücünün Eleştirisi'dir.
• Estetik sözcüğü duyusal algıyı anlatan aisthesis'ten gelir; disiplini kuran Baumgarten'dir.

Alman İdealizmi, Hegel ve Marx

• Alman idealizmi Kant'la başlar; Fichte, Schelling ve Hegel tek bir ilkeden hareket eder.
• Hegel'de merkezi kavram Tin'dir; Tinin Fenomenolojisi'nde işlenir ve gerçeklik organik bir bütündür.
• Hegel diyalektiği tez, antitez ve sentezle tarihsel bir hareket yasası yapar.
• Marx maddeci tarih anlayışını benimser; altyapı üstyapıyı belirler.
• Tarihteki ilerlemenin nedeni üretici güçlerin gelişmesi, toplumları dönüştüren etken sınıf çatışmalarıdır; düşünceyi en çok sınıfsal konum belirler.

Varoluşçuluk ve Fenomenoloji

• Kierkegaard bireyin somut varoluşunu sistemlerin önüne koyar ve varoluşçuluğun öncüsüdür.
• Sartre akımı bu adla ilk anan düşünürdür; kendisi-için varlık kendini seçimleriyle kuran insandır.
• Sartre'a göre Descartes gibiler insanı özü belirlenmiş kendinde varlık sayar.
• Nietzsche geleneksel değerlerin yeniden değerlendirilmesini ister.
• Husserl'in konusu özlerdir; fenomenolojik indirgeme (epoché) dış dünya yargılarını askıya alır, matematiğin kesinlik idealinden esinlenir.

Analitik Felsefe ve Olguculuk

• Frege aritmetiği mantık ilkelerinden türetmeye çalışmış, anlam ile gönderimi ayırmıştır.
• Erken Wittgenstein'ın Tractatus'taki görüşü resim kuramıdır; dil olguları resmeder.
• Viyana Çevresi deneyimi bilginin kaynağı sayar, metafiziği anlamsız bularak ortadan kaldırmak ister.
• Russell mantığı felsefenin aracı sayar ve metafizik sorunların çözümlemeyle aşılabileceğini düşünür.
• Comte olguculuğun kurucusudur; üç hal yasası: teolojik, metafizik, pozitif evre.

Postmodernizm ve Spinoza

• Lyotard'ın Postmodern Durum'u büyük anlatıların sonunu ilan ederek tartışmayı başlatır.
• Postmodernizm modernin evrensellik, ilerleme ve tekçi doğruluk iddialarını eleştirir; belirsizliği ve tözsellik eleştirisini öne çıkarır.
• Foucault bilgi-iktidar kavramıyla bilginin iktidar ilişkilerinde üretildiğini savunur.
• Spinoza etiği geometrik yöntemle temellendirmeye girişmiştir.

A priori

Deneyimden bağımsız, zorunlu ve tümel bilgi türü.

A posteriori

Duyular yoluyla sonradan edinilen, deneye bağlı bilgi.

Sentetik a priori yargı

Bilgiyi genişleten ama deneyden bağımsız, zorunlu ve evrensel yargı.

Kategorik imperatif (kesin buyruk)

Saf akıldan doğan, koşulsuz ve evrensel ahlak yasası.

Maksim

İstemenin öznel ilkesi.

Fenomen ve kendinde şey

Algılanan görünüş ile algının ötesindeki gerçeklik.

Tin (Geist)

Hegel'de tarihte kendi bilincine ulaşan mutlak akıl.

Tarihsel materyalizm

Marx'ta altyapının üstyapıyı belirlediği, tarihi üretim biçimlerinin yönlendirdiği anlayış.

Epoché (fenomenolojik indirgeme)

Husserl'de dış dünya yargılarının paranteze alınması.

Kendinde varlık ve kendisi için varlık

Sartre'da kapalı nesne varlığı ile kendini seçen bilinçli insan varlığı.

Bilgi-iktidar

Foucault'da bilgi ile iktidarın birbirinden ayrılamaması.

Anlam ve gönderim

Frege'de ifadenin sunuluş biçimi ile işaret ettiği nesne.

• Analitik yargı bilgiyi genişletmez; genişleten yargılar sentetiktir.
• Kesin buyruk a priori'dir; a posteriori olduğunu söyleyen şık yanlıştır.
• Beğeni yargısı bilgi vermez, çıkarsızdır ve düşünümsel yargılar grubundadır.
• Kendinde varlık (nesne gibi) ile kendisi için varlık (seçen insan) karıştırılmamalı.
• Soruda 'yer almaz' ifadesine dikkat: Leibniz, Einstein, Kant (Viyana Çevresi), Felsefe (Aydınlanma'da doğmadı) gibi şıklar dışarıda kalan örneklerdir.