AUZEF Felsefenin Temel Disiplinleri Çıkmış Sorular

Felsefenin Temel Disiplinleri dersi; ontoloji, epistemoloji, etik, estetik ve metafizik gibi alanları antik Yunan'dan modern döneme uzanan çizgide ele alır. Başlıca filozofların varlık, bilgi, eylem ve değer anlayışları karşılaştırılır.

İlk dönem: arkhe, logos ve doğa

• İlk filozoflar arkheyi, her şeyin kaynağı olan değişmeyen maddi bir ilke olarak düşünmüştür.
• Empedokles dört kök maddeye (toprak, su, hava, ateş) birleştirici ve ayırıcı güçleri, yani motivi eklemiştir.
• Pisagor düzeni sayısal oranlarda ve uyumda aramış, doğaya ontolojik bakışı başlatan ilk düşünür sayılmıştır.
• Herakleitos değişimi evrenin yasası görmüş, kendi içine yönelmeyi bilgelik yolu saymıştır.
• Homeros ve Hesiodos evrenin doğuşunu insan biçimli tanrılar üzerinden anlatan ozan-düşünürlerdir; akılcı felsefe sonradan gelmiştir.

Platon: idealar, diyalektik ve erdem

• İki varlık alanı vardır: değişen görünüşler dünyası ile değişmez, ezelî idealar dünyası.
• Mağara alegorisi bilgisizliği ve gölgeleri gerçek sanmayı (doksa) simgeler; dışarı çıkış episteme ve eğitimdir.
• Diyalektik, kavramlar arasında yükselerek İyi İdeası'na ulaşan yöntemdir.
• İrade bölümünün erdemi cesarettir; adalet bütün erdemlerin uyumudur.
• İdealar dünyası duyularla değil, akıl ve diyalektikle kavranabilir; ulaşılmaz değildir.

Aristoteles: form, hareket ve metafizik

• Varlık madde (hyle) ile formun (morphe) birleşimidir; form olanağı gerçekliğe taşır.
• Metafizik, ilk nedenleri ve ilk ilkeleri araştıran İlk Felsefe'dir; merkezinde teoloji vardır.
• Phronesis, Aristoteles'te tedbir anlamına gelir.
• Hareket erek doğrultusunda, içten dışa doğru düşünülür.
• Galileo'nun eylemsizlik ilkesi Aristoteles'in hareket anlayışını geçersiz kılmış, maddeyi cansız ve mekanik hâle getirmiştir.

Ontoloji ve bilgi felsefesi

• Ontoloji, değişenin ardındaki değişmeyeni arar; sorunları metafizikle iç içedir.
• Matematik kesinliği nedeniyle rasyonalistlerin bilgi örneği olmuştur.
• Tutarlılık ölçütü önermenin sistemle çelişmemesidir; uygunluk ise düşüncenin nesneyle örtüşmesidir.
• Phusis doğayı, thesis insan koyduğu kuralı anlatır; akıl ve duyu ikilisiyle ilişkilendirilir.
• Özdeşlik ilkesi: bir şey neyse odur.

Etik, eylem ve erdem

• Etik eylemle ve iyi-kötü seçimleriyle ilgilidir; Yunan geleneğinde politikanın alt dalıdır.
• Praxis etkinlik demektir; kuramsal düşünmenin (theoria) karşıtıdır.
• Eudaimonia mutlu olmayı, hedone hazzı anlatır; Epikür mutluluğu savunan düşünürlerdendir.
• Antik dönemde erdemli kişi filozoftur; Ortaçağ'da ölçüt dindarlık, modern çağda karşılıksız iyiyi istemektir.
• İrade özgürlükle bağlantılıdır ve ahlaki sorumluluğun temelidir.

Modern çağ: özne ve Descartes

• Modern felsefede birey özne merkeze geçmiş, insan sınırlarını kendi aklıyla çizmiş ve sınırları aşmaya yönelmiştir.
• Descartes düşünen töz (res cogitans) ile uzamlı töz (res extensa) ayrımını yapmıştır.
• Yöntemi açık ve seçik olanın kesinliğine dayanır.
• Bilinç özneyi kendine döndürür ve dış dünyadan yalıtarak yalnızlığa iter.
• Rönesans'ta belirleyici bilim matematiktir.

Kant ve sonrası

• Kritisizm, duyudan gelen veri ile zihnin apriori formlarını birleştirir.
• Üç eleştiri sırasıyla Saf Aklın, Pratik Aklın ve Yargı Yetisinin Eleştirisi'dir.
• Kant estetik yargıyı güzel ve yüce ikilisiyle inceler; doğayı gayesel yorumlar.
• Tanrı deneyimi aştığı için bilginin konusu olamaz; erdem iradenin özerkliğine dayanır.
• Hume ahlaki değerlerin kaynağını psikolojik görür; postmodernizm aklın düzenleyicilik iddiasını eleştirir.

Arkhe

Varlığın kaynağı sayılan ilk ilke.

Logos

Sözlük anlamı söz olan; akıl, ilke ve evrensel yasa anlamlarını da taşıyan kavram.

Praxis

Pratik eylem, etkinlik.

Doksa ve episteme

Doksa sanı, episteme gerçek bilgidir.

Hylemorfizm

Varlığın madde ve formdan oluştuğunu savunan Aristoteles kuramı.

Polis

Şehir, Yunan site devleti.

Eudaimonia

Mutlu olma hâli.

Cogito

Bilincin kendini fark etmesiyle öznenin merkeze geçmesi.

Kritisizm

Kant'ın rasyonalizm ile empirizmi birleştiren eleştirel felsefesi.

Phronesis

Aristoteles'te tedbir, pratik akıl.

• Mağara alegorisi hem bilgi kuramı hem bilgisizlik sorusunda çıkar; cevap hep mağaradır.
• Empedokles'in yeniliği motivdir; Pisagor uyumu doğaya uygulayan ilk ontologdur.
• Etik eylemle, epistemoloji bilgiyle, estetik güzel ve yüceyle ilişkilidir; soru köklerinde bu eşleşmeye bakılmalıdır.
• Res extensa ve res cogitans Descartes'a aittir; eylemsizlik ilkesi Galileo'ya bağlanır.
• Olumsuz kökte (yanlıştır, girmez, bağdaşmaz) doğru bilgiye aykırı seçenek aranır.