AUZEF Fıkıh Usulü Çıkmış Sorular

Fıkıh Usulü dersinin bu bölümü, hükmü bilinen bir olaydan hareketle hükmü bilinmeyen olaya ulaşmayı sağlayan kıyas delilini, rükünlerini, illet kavramını ve kıyasa yönelik kabul-ret tartışmalarını ele alır.

Kıyasın anlamı ve örnekleri

• Kıyas, hükmü belli olan bir olaya bakarak hükmü belli olmayan olay için aynı sonuca varmaktır.
• Kıyas sözcüğü zaman zaman ictihad anlamında da kullanılmıştır.
• Hz. Peygamber, babası adına hac yapmak isteyen kişiye borç ödeme örneğini vermiştir; hac borcu kul borcuna benzetilmiştir.
• Bu cevap kıyasa dayanak gösterilen bir örnektir.

Kıyasın rükünleri

• Rükünler asıl, fer', aslın hükmü ve illettir.
• Asıl, üzerine kıyas yapılan ve hükmü bilinen şeydir; el-makîs 'aleyh adıyla da anılır.
• Fer', hükmü sonradan belirlenen ve asla benzetilen şeydir; el-müşebbeh de denir.
• Münasib bir rükün değil, illette aranan bir vasıftır.

Asıl ve aslın hükmüne dair şartlar

• Asıl ve hükmü, kıyasa dayanak olabilmesi için bazı şartları taşımalıdır.
• Asıl yalnız bir konuya özgü kılınmamalıdır.
• Özel kılınmış bir hükme kıyas yapılamaz.

İllet ve belirlenme yolları

• İllet nas, icma veya istinbat yoluyla belirlenir.
• İstinbat yolları arasında sebr ve taksim ile münâsebet sayılır.
• Kıyas, illetin belirlenme yollarından biri değildir.
• Nasta açıkça geçmeyip akılla çıkarılan illete müstenbat illet denir.
• İllet bilindikten sonra başka olaylarda da bulunup bulunmadığının araştırılmasına tahkîku'l-menât denir.

Kıyas türleri ve mürsel münâsib

• İllet ilk bakışta anlaşılmayıp araştırma gerektiriyorsa kıyas hafî kıyastır.
• Hafî kıyas istihsanla doğrudan ilişkilendirilir.
• Şâriin ne geçerli saydığı ne de geçersiz kıldığı, hakkında delil bulunmayan vasıf mürsel münâsibtir.

Kıyasın bilgi değeri ve tartışmalar

• Şartlarına uygun kıyas da zannî bilgi sağlar.
• Kıyası reddedenler onun zanni bilgi verdiğini ve görüş ayrılığına yol açtığını ileri sürer.
• İsra 17/36 ayeti, zanna dayanmanın yasaklanması gerekçesiyle ret görüşüne dayanak gösterilmiştir.
• Zahiriler kıyası delil olarak kabul etmez.

Kıyas

Hükmü bilinen olayın hükmünü, ortak illet sebebiyle hükmü bilinmeyen olaya uygulamak.

Asıl (el-makîs 'aleyh)

Üzerine kıyas yapılan, hükmü bilinen şey.

Fer' (el-müşebbeh)

Hükmü sonradan belirlenen, asla benzetilen şey.

İllet

Hükmün dayandığı, asıl ile fer'de ortak olan vasıf.

Müstenbat illet

Nasta açıkça belirtilmeyen, akılla çıkarım yoluyla ortaya konan illet.

Tahkîku'l-menât

Bilinen illetin başka olaylarda da bulunup bulunmadığının araştırılması.

Hafî kıyas

İlleti kolayca anlaşılmayan, düşünme ve araştırma gerektiren kıyas.

Mürsel münâsib

Şâr'ice geçerli veya geçersiz sayıldığı belirtilmeyen vasıf.

Sebr ve taksim

İllet belirlemede kullanılan istinbat yollarından biri.

Münâsebet

Hüküm ile vasıf arasındaki uygunluğa dayanan illet belirleme yolu.

• Asıl ile makîs 'aleyh aynı şeydir; fer' ile müşebbeh de aynıdır, karıştırılmamalı.
• Rükünler arasında münasib yoktur; münasib bir illet vasfıdır.
• Kıyas illeti belirleme yollarından biri değildir; yollar nas, icma ve istinbattır.
• Zahiriler kıyası kabul etmez; 'sık başvururlar' ifadesi yanlıştır.
• Tahkîku'l-menât illet bilindikten sonra yapılan araştırmadır; müstenbat illet ise akılla çıkarılan illettir.