AUZEF Genel İktisat Çıkmış Sorular

Genel İktisat dersi; ekonomik sistemler, arz-talep ve esneklik, tüketici davranışı, üretim ve maliyet, piyasa türleri ile para, milli gelir, işsizlik ve enflasyon konularını kapsar. Temel iktisadi kavramlar ve bunların birbirleriyle ilişkisi sınavda sık sorulur.

Temel kavramlar ve ekonomik sistemler

• İhtiyaç giderilince haz, giderilmeyince sıkıntı doğuran duygudur; ihtiyacı karşılayan öğeye mal denir.
• Fayda yaratmaya veya var olan faydayı artırmaya yönelik her faaliyet üretimdir.
• Eldeki seçenekler arasından en yüksek tatmini ya da getiriyi seçmek rasyonel davranıştır.
• Özel ve kamu mülkiyetini, piyasa ile devlet müdahalesini bir arada barındıran düzen karma ekonomik sistemdir.

Arz, talep ve piyasa dengesi

• Diğer koşullar sabitken fiyat artınca talep edilen miktar azalır; bu, eğri üzerinde harekettir.
• Fiyat ile arz edilen miktar aynı yönde değişir; bu ilişkiye arz kanunu denir.
• Malın kendi fiyatı dışındaki etkenler (vergi, maliyet, teknoloji) arz eğrisini bütünüyle kaydırır.
• Arz ve talep aynı oranda artarsa denge miktarı büyür, denge fiyatı değişmez.
• Arz sola, talep aynı ölçüde sağa kayarsa miktar aynı kalır, fiyat yükselir.
• Tavan fiyat denge fiyatının altında kalırsa talep fazlası doğar ve karaborsa ortaya çıkabilir.
• Tüketici rantı, talep eğrisinin altında ve denge fiyatının üstünde kalan bölgedir.
• Tarımda arz gecikmeli uyum sağladığından fiyatlar dalgalanır; bunu örümcek ağı (Cobweb) teoremi açıklar.

Esneklik

• Fiyat artarken miktar hiç değişmiyorsa esneklik sıfırdır (tam inelastik talep).
• Yatay talep eğrisinde esneklik sonsuzdur (tam esnek talep).
• Eğri üzerinde iki nokta arasındaki ortalama esneklik yay esnekliğidir; tek noktadakine nokta esnekliği denir.
• İkame mallarda çapraz esneklik pozitif, tamamlayıcı mallarda negatiftir.
• Çapraz esnekliğin sıfıra yaklaşması mallar arasında ikamenin güç olduğunu gösterir.

Tüketici davranışı ve fayda

• Kardinal yaklaşımda fayda sayısal ölçülür; ordinal yaklaşımda yalnızca sıralanır.
• Azalan marjinal fayda nedeniyle toplam fayda azalan hızla artar.
• Marjinal fayda sıfır olduğunda toplam fayda en yüksek düzeydedir; negatife dönerse toplam fayda düşer.
• Kayıtsızlık eğrilerinin dışbükey olması azalan marjinal ikame oranından kaynaklanır.
• Bütçe doğrusu gelirle alınabilecek bileşimleri gösterir; fiyatlar düşünce paralel sağa kayar.

Üretim ve maliyet

• Üretim fonksiyonu girdiler ile çıktı arasındaki teknik ilişkiyi gösterir.
• Marjinal ürün sıfır olduğunda toplam ürün en yüksek değerindedir.
• Eş ürün eğrisinin eğimi marjinal teknik ikame oranıdır; eğri üzerindeki tüm noktalar aynı üretimi verir.
• Eş maliyet doğrusu aynı toplam maliyetli faktör bileşimlerini gösterir.
• Kısa dönemde kapasite sabittir; uzun dönemde tesis kurulabilir ve tüm faktörler değişir.
• Artan getiri aralığında uzun dönem ortalama maliyet azalır; içsel eksi ekonomiler maliyeti yükseltir.
• Sabit maliyet üretimden bağımsızdır, eğrisi yataydır; marjinal maliyet toplam maliyetteki değişimdir.

Piyasa türleri

• Tam rekabette firma fiyat alıcıdır; OG = MG = P olur ve uzun dönemde yalnızca normal kâr kalır.
• Tam rekabetin şartları: çok sayıda alıcı-satıcı, homojen mal, hareketlilik ve şeffaflık.
• Tekelde fiyat indirmek gerektiğinden marjinal gelir talep eğrisinin altında kalır; denge şartı MM = MG.
• Tekelde giriş engelleri aşırı kârın uzun dönemde korunmasını sağlar.
• Monopollü rekabette çok sayıda firma farklılaştırılmış mal satar.
• Toplam gelir toplam maliyete eşitse firma başa baş noktasındadır.
• Zarar eden tam rekabet firması fiyat ortalama değişken maliyeti karşılıyorsa üretimi sürdürür.

Para ve para politikası

• Temsili para altına veya gümüşe çevrilebilir; mal para ise malın malla değişimini yansıtır.
• Dayanıklılık, bölünebilirlik, homojenlik ve taşınabilirlik paranın niteliğidir; değişim aracı olması işlevidir.
• Banknot basma yetkisi TCMB'de, madeni para basma yetkisi Hazine ve Maliye Bakanlığı'na bağlı kurumdadır.
• Faiz, reeskont, zorunlu karşılık ve açık piyasa işlemleri para politikası araçlarıdır; en esneği açık piyasa işlemleridir.
• Vergi değişikliği maliye politikasıdır; zorunlu karşılık artışı likidite sıkışıklığı yaratır.

Milli gelir, işsizlik ve enflasyon

• Baz yıl sabit fiyatlarıyla ölçülen gelir reel milli gelirdir; milli gelir üç yöntemle hesaplanır.
• GSMH vatandaşlık esasına, GSYİH ülke sınırlarına dayanır.
• Otonom tüketim gelirden bağımsızdır; uyarılmış tüketim gelire bağlıdır.
• Friksiyonel işsizlik kısa sürelidir, en az zararlıdır ve iyi dönemde de görülür.
• Yapısal işsizlik teknoloji ve talep değişiminden, konjonktürel işsizlik dalgalanmalardan doğar; gizli işsizlikte marjinal verim sıfırdır.
• Maliyet enflasyonunun temelinde üretim maliyetlerindeki artış vardır; hiperenflasyonda para değer ölçüsü işlevini yitirir.
• Devalüasyon ulusal paranın döviz karşısındaki değerinin düşürülmesidir.

Marjinal teknik ikame oranı

Aynı eş ürün eğrisinde kalmak için bir girdiden vazgeçilince diğerinden ne kadar eklenmesi gerektiğini gösterir.

Yay esnekliği

Eğri üzerindeki iki nokta arasında, ortalama miktar ve fiyatlarla hesaplanan esnekliktir.

Karaborsa

Mal kıtlığından yararlanarak yasal fiyatın üstünde yapılan satıştır.

Tüketici rantı

Tüketicinin ödemeye razı olduğu tutar ile gerçekte ödediği arasındaki farktır.

Başa baş noktası

Toplam gelirin toplam maliyete eşit olduğu, kârın sıfır olduğu noktadır.

Otonom tüketim

Gelir sıfır olsa bile yapılan, gelire bağlı olmayan asgari harcamadır.

Temsili para

Kendi değeri olmayan ama belirli miktarda altın veya gümüşe çevrilebilen paradır.

Friksiyonel işsizlik

İş değiştirme veya iş arama sürecinden doğan kısa süreli işsizliktir.

Gizli işsizlik

Kişi çalışıyor görünür ancak üretime katkısı sıfırdır; emek yoğun alanlarda yaygındır.

Hiperenflasyon

Fiyatların kontrolsüz ve aşırı hızla artması, paranın değer ölçüsü olma işlevini yitirmesidir.

Reel milli gelir

Üretimin baz yıl sabit fiyatlarıyla değerlenmesiyle bulunan gelirdir.

Cobweb teoremi

Arzın fiyata gecikmeli uyumu nedeniyle özellikle tarımda görülen fiyat dalgalanmasını açıklar.

• Fiyat değişimi eğri üzerinde hareket, fiyat dışı etkenler (vergi, teknoloji, maliyet) eğrinin kaymasıdır; bu ayrım sık sorulur.
• İkame mallarda çapraz esneklik pozitif, tamamlayıcı mallarda negatiftir; tavuk-koyun ikame, araba-benzin tamamlayıcıdır.
• Toplam değer en yüksekken marjinal değer sıfırdır: hem toplam fayda hem toplam ürün için geçerlidir.
• Kardinal (ölçülebilir) ile ordinal (sıralanabilir) fayda, GSMH ile GSYİH, nominal ile reel büyüklük karıştırılmamalıdır.
• Para politikası (Merkez Bankası araçları) ile maliye politikası (vergi, harcama) birbirinden ayrılmalıdır.