AUZEF Gündelik Hayatın Sosyolojisi Çıkmış Sorular

Ders, gündelik hayatı sosyolojik kuramlar (işlevselci, çatışmacı, yorumlayıcı, eleştirel ve postmodern yaklaşımlar) ışığında inceler; ayrıca modernleşme, kitle iletişimi, sosyal medya ve tüketim gibi güncel konuları ele alır.

Klasik kuramlar ve toplum anlayışı

• Durkheim toplumu bireylerin toplamından farklı, bireyden önce gelen ve kurallarını dayatan bir bütün sayar.
• Comte ve Durkheim pozitivist çizgidedir; öznel anlamlar yerine ölçülebilir nesnel olgulara bakar.
• Marx tarihsel değişimi sınıf çatışmasında arar; Dahrendorf çatışmanın eksenini mülkiyet değil otorite olarak görür.
• Weber Püriten etiği çalışmayı kutsayan anlayış olarak inceler; bürokrasiyi bireyi hapseden demir kafese benzetir.
• Tönnies modern değişimi cemaatten cemiyete geçiş olarak açıklar.
• Merton işlevleri açık ve gizli olarak ayırır; Pareto seçkinleri arslanlar ve tilkiler diye ikiye böler.

Yorumlayıcı yaklaşımlar: sembolik etkileşim ve dramaturji

• Sembolik etkileşimcilikte insan, sembol ve anlam üreten, seçim yapabilen etkin bir varlıktır.
• Mead ve Blumer bu çizgidedir; sosyal yapı yerine birlikte eylem kavramı tercih edilir, çünkü yapı durağan bulunur.
• Mead'e göre benlik, toplumun beklentilerini taşıyan sosyal benlik ile özgün tepki veren bireysel benliğin konuşmasından doğar.
• Benlik doğuştan gelmez; genelleştirilmiş ötekinin içselleştirilmesiyle kurulur.
• Goffman gündelik hayatı tiyatroya benzetir: ön sahnede izlenim yönetilir, arka sahnede rahatlanır; izleyici önündeki faaliyetler performanstır.

Fenomenoloji ve etnometodoloji

• Husserl'e göre bir şeyin bilinçte göründüğü hâl onun ne olduğunu belirler; fiziksel dünya herkes için değişmez değildir.
• Epokhe (fenomenolojik indirgeme) bilinen her şeyi askıya alıp bilginin bilinçte nasıl oluştuğuna bakmaktır.
• Hiç kimse kültürel kabullerinden tümüyle sıyrılamaz; bu yüzden natüralist nesnellik iddiası savunulamaz.
• Fenomenologlar toplumu anlamak için içine girip katılmayı önerir; sosyal dünya paylaşılan gündelik bilgi stoğu sayesinde istikrarlıdır.
• Garfinkel'in etnometodolojisi insanların düzeni gündelik yöntemlerle kurduğunu gösterir; refleksivite eylemi hem yapmak hem betimlemek arasındaki bağdır.
• Etnometodolojide sosyoloğun işi bağlama dayalı ifadeleri nesnel ifadelerle değiştirmek değil, anlam verme sürecini incelemektir.

Eleştirel kuram ve Frankfurt Okulu

• Horkheimer, Adorno ve Marcuse pozitivizmi ve araçsal aklı tahakküm aracı olarak eleştirir.
• Okul, Sosyal Araştırmalar Enstitüsü çatısında 1920'lerde kuruldu; 1933 üyelerin sürgün yılıdır. Kuruluşu Felix Weil finanse etti.
• Kültür endüstrisi ürünleri baştan meta olarak üretilir; pasif tüketici yaratır ve eleştirel düşünceyi zayıflatır.
• Habermas, bürokrasi ve teknik rasyonalitenin aklı baskı aracına çevirdiğini söyler; yeni bilgi kuramı ve iletişimsel eylemi çözüm görür.
• Postmodern toplum eleştirisi okulun asıl alanı sayılmaz; sonraki kuşaklarla ilişkilidir.

Bourdieu, Lefebvre ve gündelik hayat kuramcıları

• Bourdieu'nün temel kavramları alan, habitus ve sermayedir; sermaye sosyal, kültürel, sembolik ve ekonomik olur.
• Alanlar arasında diğerlerinin yapısını belirleyen güç alanıdır; alan, savaş meydanı imgesiyle mücadele sahası olarak düşünülür.
• Bourdieu'nün saha araştırmaları Cezayir'de Kabyle kabilesi üzerinedir.
• Lefebvre'e göre ideoloji gündelik hayatı dönüştüremezse başarısızdır; modernleşmeyi izlemenin yolu gündelik hayatı araştırmaktır.
• De Certeau'ya göre sıradan insanlar edilgen değildir, sunulanı taktiklerle lehine çevirir; peruk bunun örneğidir.
• Redfield kültürü büyük gelenek (kentli seçkinler) ve küçük gelenek (kırsal halk) diye ayırır.

Sapma, etiketleme ve postmodernizm

• Ana akım görüş sapkınlığı kötü aile, çevre veya hatalı sosyalleşmeye bağlar.
• Becker'e göre sapma eylemde değil toplumun tepkisinde ve etiketlemededir; sapkın, etiketi başarıyla yapıştırılmış kişidir; belirleyici olan kimliktir.
• Baudrillard'a göre gerçeklik kavranamaz, simülasyon egemendir, bu yüzden değiştirilemez; tüketim kimlik ve statü göstermek içindir.
• Lyotard'a göre postmodernizm siyasal olarak totaliterliğe karşı çıkmaktır.
• Postmodernizm tek tipçi anlatılara karşıdır; dini, geleneği ve metafiziği reddeden akım modernizmdir.
• Agnes Heller görünmez el fikrini burjuva toplumunun bireyciliğini meşrulaştıran örtü sayar.

Modernleşme, aydın ve medya

• Cumhuriyet öncesi modernleşmenin hedefi devletin gerilemesini durdurmak ve bütünlüğü korumaktır; Cumhuriyet devrimlerinin kökü Lale Devri'ne uzanır.
• Mardin'e göre Türkçedeki aydın sözcüğü Batı'daki farklı aydın tiplerini silikleştirir; Osmanlı ve erken Cumhuriyet aydını devlete yaslanmıştır.
• Radyo İkinci Dünya Savaşı'nda Hitler ve Goebbels tarafından propaganda için kullanıldı.
• Sosyal medya bugünkü anlamıyla 1998'de Open Diary ile doğdu; Rheingold sanal cemaat kavramını ortaya koydu.
• Multimedia, metin, ses, görüntü ve animasyonun tek ortamda birleşmesidir; yeni toplumsal hareketler sosyal medyadan yararlanır.
• Rekreasyon, yükümlülükler bittikten sonra gönüllü yapılan dinlenme ve kendini yenileme etkinlikleridir.
• Alışveriş merkezleri, uydu kentlerdeki konutları çekici kılmak için doğdu.

Toplumsal olgu

Bireyin dışında var olan ve ona kural kabul ettiren toplumsal gerçeklik (Durkheim).

Habitus

Geçmiş yaşantılarla oluşan, pratikleri yönlendiren içselleştirilmiş toplumsal yapı.

Yapılanma

Giddens'a göre yapı ile eylemin birbirini sürekli yeniden ürettiği, yapının hem kısıtlayıcı hem olanak sağlayıcı olduğu görüş.

Epokhe

Önyargıların ve bilinen her şeyin askıya alınarak bilinç deneyimine yönelme yöntemi.

Etnometodoloji

Garfinkel'e ait, insanların gündelik yöntemlerle toplumsal düzeni nasıl kurduğunu çözümleyen kuram.

Kültür endüstrisi

Yukarıdan dayatılan, standart ve metalaşmış kültür; Adorno ve Horkheimer'a aittir.

Etiketleme

Sapkınlığın davranışın kendisinden değil toplumun damgalamasından doğduğunu savunan yaklaşım.

Yabancılaşma

Marx'a göre işçinin ürettiği ürünün ona yabancı ve bağımsız bir güç olması.

Peruk

De Certeau'da çalışanın işyeri zamanını kendi uğraşlarına kaydırarak denetimi aşması.

Açık ve gizli fonksiyon

Merton'a göre kurumların bilinçli sonuçları ile öngörülmeyen sonuçları.

Püriten etik

Çalışmayı kutsal görev sayıp eğlenceyi ve tembelliği dışlayan, sermaye birikimini besleyen ahlak anlayışı.

• Durkheim'ın yapısal ve nesnel yaklaşımı ile sembolik etkileşimcilerin öznel anlam vurgusu karıştırılmamalı; toplumsal olguyu şey gibi görmek Durkheim'a aittir.
• Marx çatışmayı mülkiyette, Dahrendorf otoritede arar; Marx klasik çatışmacı, Durkheim ve Spencer ise düzen vurgulu işlevselcidir.
• Yanlış şık sorularında tarih, kuruluş yılı ve reddedilen unsurlar kontrol edilmeli: Frankfurt Okulu 1920'lerde kurulmuştur, reddetme modernizme aittir.
• Bourdieu'de sermaye türleri sınırlıdır; anatomik sermaye ve tortular listede yoktur. Bilinçaltı da sembolik etkileşimin konusu değildir.
• Sembolik etkileşimcilikte benlik doğuştan değil toplumsallaşmayla kurulur; bu tür ifadeler yanlış şık olarak sık çıkar.