AUZEF Halk Sağlığı Çıkmış Sorular

Halk Sağlığı dersi; toplum sağlığını belirleyen etkenleri, bulaşıcı ve bulaşıcı olmayan hastalıkları, beslenme ile çevre ve iş sağlığını, veri ve epidemiyoloji kavramlarını ve Dünya Sağlık Örgütü gibi kuruluşları ele alır. Amaç hastalıkları önlemek, eşitsizlikleri azaltmak ve toplum sağlığını geliştirmektir.

Halk sağlığının temelleri ve kazanımları

• Sağlık, yalnızca hastalığın olmaması değil; bedensel, ruhsal ve sosyal yönden tam iyilik hâlidir.
• Yeni halk sağlığı anlayışı eşitsizlikleri azaltmayı ve toplum sağlığını geliştirmeyi hedefler; ekonomik kalkınmayı incelemek görevi değildir.
• Aşılama, temiz su, sanitasyon ve antibiyotik sayesinde yaşam beklentisi 1900'lerden beri yaklaşık 30 yıl uzamıştır.
• Trafik kazaları ve bilinçsiz ilaç kullanımı hâlâ çözülememiş sorunlardır.
• Halk sağlığı uzmanı değişime ve yeni bilgiye açık, topluma yönelik çalışan kişidir; bencillik ve eski alışkanlıklara bağlılık beklenmez.
• Koruyucu hekimlikte ilk dönem, nedenler bilinmediği için yalnız belirtilerin giderildiği semptomatik dönemdir.

Bulaşıcı hastalıklar ve bulaşma yolları

• Damlacık yoluyla kızamık, kabakulak ve boğmaca yayılır.
• Rotavirüs ağız-dışkı yoluyla, Salmonella gıda ve su yoluyla bulaşır.
• Sıtma Anofel sivrisineğiyle, uyuz ise uzun süreli doğrudan ten temasıyla geçer.
• Kan ve kan ürünleri dolaylı bulaşma grubundadır; anneden bebeğe geçiş dikey bulaşmadır.
• Kabakulak viraldir, parotis şişliği yapar; difteri ise Corynebacterium diphtheriae bakterisinin yol açtığı bir hastalıktır.
• Boğmacanın etkeni Bordetella pertussis'tir; kızamıkçık genellikle hafif ateşle seyreder.

Kronik hastalıklar ve kanser

• Dünyada en sık görülen kanser akciğer kanseridir.
• Sigara akciğer ve mesane kanseri riskini belirgin biçimde artırır.
• Kalp-damar hastalıklarından korunmada sağlıklı beslenme ve düzenli egzersiz önemlidir; şeker ve yağ ağırlıklı beslenme riski yükseltir.
• Stres, sigara, hareketsizlik ve kötü beslenme kardiyovasküler risk etkenleridir.
• Tip 2 diyabet hastalarının yaklaşık yüzde 80'i obez ya da fazla kilolu; DSÖ 2030 için 366 milyon diyabetli öngörür.
• Osteoporozdan korunmada kalsiyum, D vitamini, egzersiz ve sigaradan kaçınma gerekir; kadınların yaklaşık yüzde 40'ında ilişkili kırık riski vardır.
• Astımı alerjenler, tütün dumanı ve hava kirliliği tetikler.

Beslenme

• Dünyada en yaygın beslenme yetersizliği sorunu demir eksikliği anemisidir.
• Protein enerji yetersizliği hem protein hem kalori eksikliğini anlatır.
• Mineraller vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 6'sını, proteinler yaklaşık yüzde 17'sini oluşturur; proteinler vitamin değildir.
• Potasyum kalp ritmi ve elektrolit dengesi için kritik bir mineraldir.
• Riboflavin (B2) eksikliğinde dudak çatlağı, dil iltihabı ve cilt kuruluğu görülür; ishal niasin eksikliği belirtisidir.
• Anoreksiya nervozada yiyecek aşırı kısıtlanır; aşırı kalorili beslenme ise obezite yoluyla yaşamı kısaltır.

Çevre sağlığı

• Önlenebilir çevresel maruziyetler küresel hastalık yükünün yaklaşık yüzde 25'ini oluşturur.
• Çevre iyileştirilirse yılda yaklaşık 1,5 milyon solunum yolu olgusu önlenebilir.
• Radon, alfa parçacıkları yayan, kapalı alanlarda birikebilen radyoaktif gazdır.
• İklim hedefleri sera gazını azaltmayı ve alternatif yakıtı kapsar; çöp depolama metan salımıyla iklimi olumsuz etkiler.
• Kentlerde hava kirliliğinin azaltılması hedeflenir; saç spreyi iç ortam kirleticisi sayılır.
• Metil cıva Minamata hastalığına yol açar.

İş sağlığı ve meslek hastalıkları

• Kömür işçisi pnömokonyozu, yani kara akciğer, kömür tozunun solunmasıyla oluşur.
• Silikoz kristalin silika tozundan gelişen, bulaşıcı olmayan kronik akciğer hastalığıdır.
• Kurşun zehirlenmesinde zihinsel donukluk, hafıza kaybı, baş ağrısı ve anemi görülür.
• İşle ilişkili ölümlerin en yüksek olduğu sektör inşaattır.
• Mesleki astım kuaför, kimyasal ve elektronik işçilerini tehdit eder; masa başı çalışanlar risk grubu sayılmaz.
• Bilme hakkı, çalışanların iş yeri risklerinden haberdar edilmesidir; ILO çalışma standartlarını belirler.
• Toksik maruziyetler mesleki belirleyicidir; kültür ise toplum sağlığını etkileyen katkı sağlayıcı etmendir.
• OSHA vinil klorür için izin verilen en yüksek düzeyi 1 ppm olarak belirler.

Veri, epidemiyoloji ve yanlılıklar

• Verinin değeri; zamanlılık (güncellik), geçerlilik (konuyla ilgililik) ve kabul edilebilirlik (tasarım, maliyet, etik) ile belirlenir.
• Raporlama düzeyi (hastalık, bölge, hizmet türü) veri değerini etkiler.
• Seçilim yanlılığı, katılanlarla katılmayanlar arasındaki sistematik farktan doğar.
• Yayın yanlılığı, olumlu sonuçların daha sık yayımlanmasıdır.
• Raporlama hatası, bilgilerin gizlenmesi veya abartılmasıdır.
• PYLL ölüm nedenlerinin toplumdaki göreceli etkisini gösterir; kişi-zaman insidansı farklı süre izlenen gruplarda kullanılır.
• Mortalite ve demografi halk sağlığı konusudur; spor başarıları demografiye girmez.

Kuruluşlar

• DSÖ 7 Nisan 1948'de kurulmuş, merkezi Cenevre'dedir.
• DSÖ'nün 194 üye devleti ve 6 bölge ofisi vardır.
• Altı bölge: Afrika, Amerika, Güneydoğu Asya, Avrupa, Doğu Akdeniz, Batı Pasifik.
• Gelişmekte olan ülkelerde yaklaşık 2 milyar kişi temel sağlık hizmetine ulaşamaz.

Semptomatik dönem

Koruyucu hekimliğin nedenler bilinmeden yalnız belirtilerin giderildiği ilk evresidir.

Kara akciğer

Kömür tozunun birikmesiyle oluşan meslek hastalığıdır.

Silikoz

Silika tozunun solunmasıyla gelişen bulaşıcı olmayan akciğer hastalığıdır.

Minamata hastalığı

Metil cıvayla kirlenmiş balıkların yenmesiyle oluşan ağır sinir sistemi zehirlenmesidir.

Bilme hakkı

Çalışanların iş yerindeki risklerden bilgilendirilme hakkıdır.

Seçilim yanlılığı

Araştırmaya katılanlarla katılmayanlar arasındaki sistematik farktan doğan hatadır.

Yayın yanlılığı

Olumlu sonuçların yayımlanmak için tercih edilmesidir.

PYLL

Hastalık ve ölüm nedenlerinin toplumdaki göreceli etkisini gösteren potansiyel yaşam kaybı ölçüsüdür.

Kişi-zaman insidans

Risk altında kalma süresi farklı olan bireylerde hastalığın ortaya çıkış hızını verir.

Dikey bulaşma

Etkenin anneden fetüse geçmesidir.

Protein enerji yetersizliği

Yeterli protein ve enerji alınamaması durumudur.

Zamanlılık

Verinin ihtiyaç anında ne kadar güncel olduğunu anlatır.

• Kabakulak ve difteri sorularında etken ayrımına dikkat edilmeli: kabakulak virüs, difteri bakteridir.
• Sıtma sivrisinekle bulaşan hastalıktır; kurşun zehirlenmesi veya kronik hastalık gruplarında seçenek olarak gelirse yanlış şıktır.
• Olumsuz ifadeli sorularda (yer almaz, sayılamaz) risk artıran davranışlar ve eşitsizliği artırma gibi seçenekler yanlış şık olur.
• Zamanlılık güncellikle, geçerlilik konuyla ilgililikle, kabul edilebilirlik ise tasarım, maliyet ve etikle eşleşir.
• Sayısal bilgiler karıştırılmamalı: DSÖ 194 üye, 6 bölge, 1948; 2 milyar kişi; çevresel yük yüzde 25.