AUZEF Hukuk Dili ve Adli Yazışma Çıkmış Sorular

Ders, hukuk dilinin özelliklerini, Türk hukuk dilinin Orhun Yazıtları ve Uygur belgelerinden Mecelle ve Tanzimat'a uzanan tarihsel gelişimini, hukuk sözlüklerini ve Cumhuriyet döneminde yürütülen sadeleştirme ile terim Türkçeleştirme çalışmalarını ele alır.

Hukuk dilinin genel nitelikleri

• Hukuk dili, hukuk bilimine özgü terimlerin kullanıldığı bir anlatım biçimidir.
• Teknik terimler içerdiği için meslekten olmayanlarca kolay anlaşılan bir dil sayılmaz.
• Ortak ve kalıplaşmış anlatım egemendir; kişisel üslup bu dilin niteliği değildir.
• Metinlerde doğrudan, açık ve kesin anlatım aranır; dolaylı anlatım uygun değildir.
• Bir hukuk metni yalnız cümle cümle değil, bütünlüğü içinde de değerlendirilir.
• Yazılı kaynaklar: tüzük, mahkeme kararı, öğreti ve uzman görüşü.

İlk dönem: Orhun Yazıtları ve Uygurlar

• Yazılı hukuk terimlerinin ilk örnekleri Orhun Yazıtları'nda görülür.
• Yazıtlar Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk için dikilmiştir.
• Kağanın töre koyması, kamu hukuku kavramları ve töre sözcüğünün kanun/hukuk anlamı yazıtlarda yer alır.
• Sekizinci ile on üçüncü yüzyıllar arasında Uygurlar yüksek bir uygarlık kurmuş, ilk hukuk belgelerini üretmiştir.
• Uygur belgeleri 20. yüzyıl başında Doğu Türkistan'da bulunmuş, Nobuo Yamada üç cilt hâlinde yayımlamıştır.
• Belgelerde arazi satışı, kira, taşınmaz rehni ve kefalet sözleşmesi örnekleri vardır; hapis cezası belgesi yoktur.

Türk adı ve eski dönem hukuk eserleri

• Türk adının töreli, tüzüklü anlamlı "türe-" fiilinden geldiği sanılır.
• Türk sözcüğü Aşinaoğulları'nın unvanıdır ve Göktürk Devleti ile ilk kez bir devlet adı olmuştur.
• Kutbuddin İznikli, farz-ı ayn ilmi için Türkçe bir Mukaddime yazmak istemiştir.
• Devletoğlu Yusuf'un Vikâyenâme'si, Anadolu'daki ilk Türkçe manzum fıkıh kitabıdır; II. Murad'a sunulmuştur.
• Berke Fakih, İrşâdü'l-Mülûk ve's-Selatin'i Arapçadan Kıpçak Türkçesine çevirmiştir.
• Fetva, soru-cevap biçimli hukuki görüştür.

Mecelle ve Tanzimat dönemi

• Mecelle Komisyonu'nun başında Ahmet Cevdet Paşa bulunmuştur.
• Mecelle sağlam ve veciz üslubuyla Türkçenin güçlü hukuk dili olmasında büyük paya sahiptir.
• İlk 100 maddesi atasözü niteliği taşıyacak kadar kuvvetlidir.
• Tanzimat sözlükte düzenlemeler, terim olarak yeni kanunlar demektir.
• Mütercim Asım Efendi Tanzimat dönemi sözlük yazarlarındandır.
• Günümüzde "rüşd" yerine erginlik kullanılır.

Sözlükler

• Türkçenin bilinen en eski sözlüğü Kaşgarlı Mahmut'un Dîvânu Lugâti't-Türk'üdür.
• Lügat, kamus ve leksikon sözlük karşılığında kullanılır.
• Yanlış kullanılan sözcüklere ağırlık veren klasik dönem sözlükleri Galabat adıyla anılır.
• Türk Hukuk Lügatı Türk Hukuk Kurumu çalışmasıdır; genel hukuk sözlüğüdür, İslam hukuku sözlüğü sayılmaz.
• Öz Türkçe hukuk sözlükleri: Orhan Arsal'ınki ve İsmet Sungurbey'in Medeni Hukuk Terimleri Sözlüğü.
• Cevat Yücesay'ın Sosyeteler Sağışı yeni sözcük karşılıkları önerir.

Cumhuriyet'te Türkçeleştirme ve tartışmalar

• İsviçre Medeni Kanunu 1926'da alınmıştır.
• Devlet eliyle sadeleştirme ve terim Türkçeleştirme 1932'de başlamış, Türk Dili Tetkik Cemiyeti de aynı yıl kurulmuştur.
• 1924 tarihli Köy Kanunu arı Türkçeyle yazılmıştır.
• 1924 Teşkilât-ı Esasiye, 1945'te arı Türkçe terimlerle "Anayasa" adıyla kabul edilmiştir.
• Üretilen bazı terimler yaşamamıştır (Kamutay); Yargıtay, Danıştay, Sayıştay ve Sıkıyönetim sürmüştür.
• Ali Fuat Başgil "Uydurma Dil Modası" yazısıyla eleştirmiş, Peyami Safa da öz Türkçeleştirmeye karşı çıkmıştır.

Batı dillerinden terim alımı

• Terim hiç değiştirilmeden alınırsa genel kopyalama olur; anonim bunun örneğidir.
• Anonim, ortak adlarının unvanda yer almaması anlamında adsız demektir.
• Avukat, sigorta, noter ve gardiyan Batı dillerinden gelir; şirket Arapçadandır.
• Sadri Maksudi Arsal, yabancı sözcüğün türevleriyle alınmasını Türkçenin gelişimine engel görür.

Töre

Orhun Yazıtları'nda kanun ve hukuk anlamında kullanılan sözcüktür.

Mecelle

Ahmet Cevdet Paşa başkanlığındaki komisyonun hazırladığı, özlü üslubuyla bilinen hukuk derlemesi.

Fetva

Soru-cevap biçiminde verilen hukuki görüş.

Galabat

Dilde yanlış kullanılan sözcükleri konu alan sözlük türü.

Vikâyenâme

Devletoğlu Yusuf'un manzum Türkçe fıkıh çevirisi.

Dîvânu Lugâti't-Türk

Kaşgarlı Mahmut'un yazdığı, Türkçenin ilk sözlüğü.

Tanzimat

Sözlükte düzenlemeler, terim olarak yeni kanunlar anlamına gelir.

Anonim

Adsız demektir; yabancı biçimiyle aynen alınmış terim örneğidir.

Genel kopyalama

Terimin başka dile hiç değiştirilmeden aktarılması.

Erginlik

Eski "rüşd" kavramının günümüzdeki karşılığı.

Kamutay

Türkçeleştirme sürecinde üretilip kullanımdan düşen terim.

• 1932 hem devlet eliyle Türkçeleştirmenin başlangıcı hem Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin kuruluş yılıdır; 1926 ise İsviçre Medeni Kanunu'nun alındığı yıldır.
• Türk Hukuk Lügatı İslam hukuku sözlüğü değil, genel hukuk sözlüğüdür.
• Ali Fuat Başgil ve Peyami Safa öz Türkçeleştirmeyi eleştirenlerdir; Orhan Arsal ve Sungurbey öz Türkçe sözlük hazırlayanlardır.
• Kamutay kullanımdan düşmüştür; Yargıtay, Danıştay, Sayıştay ve Sıkıyönetim yaşamaktadır.
• Hukuk dili için kişisel üslup, dolaylı anlatım ve kolay anlaşılırlık gibi seçenekler yanlıştır.