AUZEF İslam Mezhepleri Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, İslam dünyasında siyasi ve itikadi ayrılıkların nasıl doğduğunu, başlıca fırka ve mezheplerin görüşlerini, kurucularını ve tarihî gelişimini betimleyici yöntemle ele alır. Erken dönem Hâricî, Şîa, Mürcie ve Mu'tezile akımlarından Ehl-i Sünnet kollarına, Bâtınî gruplara ve modern dönem mezheplerine uzanır.

Erken siyasi ayrılıklar ve Hâricîlik

• Hz. Osman'ın katillerinin cezalandırılması talebi Cemel Vakası'na yol açmış, savaşa adını Hz. Âişe'nin bindiği deve vermiştir.
• Sıffîn Savaşı'ndan sonra hakem (tahkim) kabul edilince, buna karşı çıkanlar Hz. Ali'den ayrılıp Harûrâ'ya çekilmiştir.
• Hâricîler 'Hüküm ancak Allah'ındır' diyerek Hz. Ali'yi tekfir etmiş, büyük günah işleyeni kâfir saymıştır.
• Hz. Hasan'ın hilafeti Muâviye'ye bırakmasıyla ümmet tek halife altında toplanmış, 41/661 'cemaat yılı' olmuştur.
• Osmanlı belgeleri, Müslümanları şirkle suçlayan Vehhâbîleri Hâricîlere benzeterek bu adla anmıştır.

Mürcie ve Kaderiyye

• Mürcie, Hâricîlerin tekfirci tavrına tepki olarak doğmuş, günahkârın akıbetini Allah'a bırakmıştır.
• Ad, erteleme ve ümit verme anlamındaki ircâ kelimesinden gelir.
• Hoşgörülü iman anlayışı, Horasan ve Maveraünnehir'de Türklerin İslâm'ı benimsemesini kolaylaştırmıştır.
• Kaderiyye, insanı fiillerinin yaratıcısı sayarak Cebriyye'ye karşı çıkan ilk akımdır; Ma'bed el-Cühenî ve Gaylan ed-Dımeşkî temsilcisidir.
• Kaderiyye, Mu'tezile'nin adalet ilkesine zemin hazırlamıştır.

Mu'tezile ve Mihne

• Kurucu Vâsıl b. Atâ, Hasan-ı Basrî'nin meclisinden ayrılınca (i'tizal) mezhebin adı doğmuştur.
• Usûl-i hamse: tevhid, adl, va'd ve vaîd, el-menzile beyne'l-menzileteyn, emr bi'l-ma'rûf nehy ani'l-münker.
• El-menzile beyne'l-menzileteyn: büyük günah işleyen fâsıktır, ne mümin ne kâfirdir.
• Mihne 218/833'te Me'mûn zamanında başlamış, Mütevekkil devrinde bitmiştir; halku'l-Kur'ân resmî görüş yapılmıştır.
• Ahmed b. Hanbel mahluk görüşünü reddetmiş, hapis ve kırbaç çekmiş, Ehl-i Sünnet'in sembolü olmuştur.

Ehl-i Sünnet kolları

• Eş'arîlik, Mu'tezile'den ayrılan Ebü'l-Hasan el-Eş'arî tarafından kurulmuştur; Mâlikî ve Şâfiîlerin çoğu Eş'arîdir.
• Mâtürîdîlik, Semerkantlı Hanefî Mâtürîdî tarafından kurulmuş, Hanefîlerin çoğunun itikadıdır.
• Selefiyye ve Ehl-i hadis, sıfat ayetlerini te'vil etmeden zahirî anlamıyla kabul eder; Hanbelîler ağırlıkla bu çizgidedir.
• Ebû Hanîfe ve Mâtürîdîlere göre iman kalbin tasdikidir; ikrar dünyevî hükümler için gereklidir.
• Ahbâriyye anlayışı nakle bağlılığı nedeniyle Selefiyye çizgisine yaklaştırılır.

Şîa ve kolları

• Şîa sözcüğü 'taraftarlar' demektir; sonradan Hz. Ali ve soyunun imamete layık olduğunu savunanların adı olmuştur.
• Şîa, Gadîr-i Hum'daki 'Ben kimin mevlâsı isem Ali de onun mevlâsıdır' sözünü halife tayini sayar.
• Kerbelâ Olayı hicrî 61 (680) yılında yaşanmış, Şîa'nın gelişiminde dönüm noktası olmuştur.
• Zeydiyye, Zeyd b. Ali'ye nispet edilir; ilk halifeleri meşru sayan en ılımlı Şiî koldur.
• İmâmiyye'nin usûlü'd-dîni tevhid, adalet, nübüvvet, imamet ve meaddır; takiyye esas değildir.
• Büyük Gaybet, dördüncü sefirin ölümüyle başlamış; İsnâaşeriyye pratiklerini ilk kez Büveyhîler döneminde açıkça yaşamıştır.
• Şah İsmail, Şiiliği resmî mezhep yapınca ezana 'Aliyyen veliyyullah' ve 'Hayye alâ hayri'l-amel' ibarelerini eklemiştir.

Bâtınî ve türev gruplar

• Fatımîler Muiz-Lidinillâh zamanında Mısır'ı fethetmiş, Kahire ve El-Ezher kurulmuştur.
• Karmatîler Bahreyn'de devlet kurmuş, bu devleti Uyunîler yıkmıştır.
• Dürzîlik, Fâtımî halifesi Hâkim bi-Emrillâh (asıl adı Ebu Ali Mansur) çevresinde doğmuştur; Hifzu'l-İhvan zekâtın yerini alır.
• Nusayrîlerin Kitabü'l-Mecmû'unun ilk beş suresi Hüseyin b. Hamdan el-Hasîbî'ye aittir; Zeki Arsuzi Baas düşüncesinin kurucularındandır.
• Yezidilikte Melek Tavus, Şeyh Hâdî ve Sultan Yezîd üç büyük melek sayılır.
• Mirza Ali Muhammed 'Bâb' unvanını Mehdi'ye açılan kapı olduğu iddiasıyla almıştır; Bahailikte ölüm yeni bir başlangıçtır, bedensel diriliş yoktur.

Kâdiyânîlik

• 19. yüzyıl Hindistan'ında Hanefî çevreden doğmuş, kurucusu Mirza Gulâm Ahmed'dir.
• Misyonerlik faaliyetlerine ve Hindu reform hareketlerine karşı İslâm'ı savunma düşüncesiyle ortaya çıkmıştır.
• Gulâm Ahmed önce muhaddes, sonra Mesih ve Mehdi, ardından peygamber olduğunu öne sürmüştür.
• Silahlı cihadın bittiğini savunmuş, İngiliz yönetimini nimet saymıştır.
• Mübelliğler mezhebin görüşlerini yayan özel eğitimli görevlilerdir.

Yöntem ve kaynaklar

• Mezhepler tarihinde ana yöntem, hüküm vermeden mezhebi kendi kaynaklarıyla tanıtan betimleyici (deskriptif) metottur.
• İbn Hazm'ın el-Fasl'ı fırkaları Ehl-i Sünnet'e yakınlık derecesine göre değerlendirir ve 73 fırka rivayetini sınır kabul etmez.
• Mezheplerin doğuşunda siyasi mücadeleler, kültür etkileşimi, tercümeler ve müteşabih ayetlerin yorumu etkili olmuştur.
• Dinî aşırılık tekfircilik ve mezhepçilik olarak iki yüz gösterir.

Tahkim

Sıffîn sonrası anlaşmazlığın hakemlere bırakılması; Hâricîliğin doğmasına yol açmıştır.

Tekfir

Bir Müslümanı kâfir ilan etme; Hâricîlerin belirgin tutumudur.

İrcâ

Günahkârın durumunu ertelemek ve Allah'a bırakmak; Mürcie'nin adının kaynağıdır.

Halku'l-Kur'ân

Kur'an'ın yaratılmış olduğu görüşü; Mihne'de devlet politikası olmuştur.

Fâsık

Mu'tezile'ye göre büyük günah işleyen, ne mümin ne kâfir sayılan kişi.

Usûl-i hamse

Mu'tezile'nin beş temel ilkesi.

İmamet

Şîa'ya göre nas ile belirlenen önderlik makamı.

Gaybet

On İki İmam Şiası'nda 12. imamın gizliliği; Küçük ve Büyük olmak üzere iki dönemdir.

Takiyye

Baskı altında inancı saklama uygulaması; itikadî esas sayılmaz.

Bâb

Hz. Ali'nin ilme kapı olduğu düşüncesinden gelen, Mehdi'ye ulaştıran kapı kavramı.

Muhaddes

Gulâm Ahmed'e göre vahiy alan, peygamberliğin alt basamağındaki kişi.

Bilâ keyf

Selefiyye'de müteşabih ifadeleri nasıl olduğunu sormadan kabul etme ilkesi.

• Hâricîlik ile Mürcie karıştırılmamalı: Mürcie, Hâricîlerin tekfirine tepki olarak doğmuştur.
• Mu'tezile'nin beş ilkesi arasında kader yoktur; İmâmiyye'nin beş esası arasında takiyye yoktur.
• İtikat eşleşmesi: Hanefî-Mâtürîdî, Mâlikî ve Şâfiî-Eş'arî, Hanbelî-Selefî.
• Cemel, Sıffîn, tahkim, Nehrevan, cemaat yılı ve Kerbelâ olaylarının sırası ve tarihleri karıştırılmamalı.
• Gulâm Ahmed'in ve Mirza Ali Muhammed'in iddiaları kademelidir: muhaddes, Mesih ve Mehdi, peygamber; Bâb, sonra Mehdi.