AUZEF İşyerlerinde Gürültü ve Kontrolü Çıkmış Sorular

Ders, işyerlerinde gürültünün fiziksel temellerini, ölçüm ve ağırlıklandırma yöntemlerini, insan sağlığına etkilerini, mevzuattaki eylem ve sınır değerlerini, kontrol önlemlerini, kulak koruyucularını, odyometri ile sağlık gözetimini ve risk değerlendirme yöntemlerini ele alır.

Ses ve gürültünün fiziği

• Ses, titreşen bir kaynağın ortamdaki molekülleri sıkıştırıp gevşetmesiyle yayılan enerjidir; sesi inceleyen bilim dalı akustiktir.
• Hız, frekans ve dalga boyu v = f × λ bağıntısıyla ilişkilidir; dalga boyu kısaldıkça birim zamandaki dalga sayısı artar.
• Duyulabilen aralık 20-20.000 Hz'dir; kulak en çok 1000-4000 Hz'e duyarlıdır, konuşmanın anlaşılması 500-2000 Hz bandına bağlıdır.
• Analizde frekans aralığı oktav bandlarına bölünür; oktav bandında üst sınır, alt sınırın iki katıdır.
• Ses gücü hesabında referans değer 10 üzeri -12 watttır.
• Referans düzeyler: normal konuşma 50-70 dB, yoğun trafik 70-85 dB aralığındadır.

Desibel hesabı ve ölçüm

• Desibel logaritmik olduğundan değerler doğrudan toplanmaz; eşit iki kaynak toplamda 3 dB artış yapar.
• Dört eşit kaynak 85 dB'de birlikte çalışırsa toplam yaklaşık 91 dB olur.
• Düzeyi zamanla değişen gürültü eşdeğer ses düzeyi (Leq) ile değerlendirilir.
• Yasal sınırlar ve işitme kaybı ilişkisi için kulağın duyuşuna yakın A ağırlıklandırması (dBA) kullanılır.
• Çekiçleme gibi ardışık darbe seslerinde ISO, ölçülen dB(A) değerine 10 dB eklenmesini önerir.
• Ortam gürültüsü, belirli ortamda ölçülen toplam ses düzeyidir ve genellikle eşdeğer gürültüyle ifade edilir.

Gürültü türleri ve sağlığa etkileri

• Çok kısa sürede doruğa çıkıp sönen sesler (balyoz, pres, silah) darbeli, yani impulsif gürültüdür.
• Motor, pompa, kompresör gibi kesintisiz sesler süreklidir.
• Etkiler fiziksel, fizyolojik ve psikolojik olarak üçe ayrılır; stres, sinirlilik, konsantrasyon bozukluğu psikolojik etkidir.
• Gürültüden en çok koklea zarar görür; kısa süreli şiddetli maruziyette geçici eşik kayması olur, sürekli maruziyette kayıp kalıcılaşır.
• İş kazası gürültünün doğrudan sinirsel belirtisi değil, dikkat dağılması ve iletişim güçlüğünün sonucudur.
• Sesi ilk karşılayan yapı kulak kepçesidir; işitme yolunda kulak zarı, oval pencere, işitme siniri ve beyin yer alır.

Mevzuat ve değerler

• Alt maruziyet eylem değeri 80 dBA, üst eylem değeri 85 dBA'dır; 85'te kulak koruyucu kullanımı zorunludur.
• Maruziyet sınır değeri 87 dBA'dır ve koruyucunun sağladığı azaltma düşüldükten sonra bile aşılamaz.
• Eylem değerinin üstünde maruz kalanlara bilgilendirme ve eğitim verilir; sağlık gözetimi eğitim konusu değil tıbbi zorunluluktur.
• Asıl iş faaliyeti değişikliği Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına en geç bir ay içinde bildirilir.
• Mesleki işitme kaybında normalde en az 2 yıl, ortam sürekli 85 dB üstündeyse en az 30 gün çalışma aranır.
• OSHA'da her 5 dB artışta süre %50 kısalır; 90 dB(A)'da 8 saat, 95 dB(A)'da 4 saat izin verilir. ISO ve Türkiye 3 dB kuralını esas alır.

Kontrol önlemleri ve hiyerarşi

• Öncelik sırası: tehlikeyi ortadan kaldırma, sonra toplu ve idari önlemler, en son kişisel korunma.
• Kaynağa yönelik önlemler: sessiz makine, susturucu, bakım, yağlama, plastik veya kompozit dişli, kaynağı kapalı bölmeye alma.
• Yayılma yolunda mesafe koyma ve paravan; alıcıda çalışma süresini kısaltma, rotasyon, kulaklık kullanılır.
• Periyodik muayene idari değil, tıbbi gözetim uygulamasıdır; boyama gürültü kontrol önlemi sayılmaz.
• Önlem seçiminde yayılım, makine çalışma biçimi, akustik ve kaynak sayısı esastır; çalışan sayısı belirleyici değildir.
• Absorpsiyon, ses enerjisinin başka enerjiye dönüşüp azalmasıdır.

Kulak koruyucuları

• NRR gürültü azaltma derecesidir; etkin azaltma (NRR - 7) / 2 ile bulunur.
• Örnek: 120 dBA ortamda NRR 31 olan koruyucu ile kulağa 108 dBA ulaşır.
• Manşonun zayıf yönleri: baret ve gözlükle birlikte kullanım güçlüğü, sıcak ortamda rahatsızlık.
• Kişiye özel kalıpla yapılan filtreli bireysel koruyucular gürültüyü tüm frekanslarda dengeli azaltır.
• Seçimde ortam gürültüsü, SNR değeri, risk değerlendirmesi ve hijyen koşulları dikkate alınır.
• Dozimetre ve benzeri cihazlar her ölçümden hemen önce ve sonra akustik kalibratörle doğrulanır; haftalık kontrol yanlıştır.

Odyometri ve sağlık gözetimi

• Odyogram türleri: işe giriş, işe dönüş, periyodik ve son odyogram; klinik odyogram bunlardan değildir.
• Saf ses odyogramı işitme kaybının derecesini ve tipini gösterir.
• Odyogramda sağ kulak kırmızı, maskeli kemik yolu eşiği '[' simgesiyle gösterilir.
• Hava yolu testi standart olarak 125-8000 Hz aralığında yapılır.
• İşe giriş muayenesi işe uygunluğu belirler; risk haritası çıkarmak amacı değildir.
• Periyodik kontrol muayeneleri erken tanı sağladığından ikincil korumaya girer.

Risk değerlendirme yöntemleri

• Fine-Kinney'de risk = olasılık × şiddet × frekans formülüyle bulunur.
• FMEA olası hata türleri ve etkileri analizidir; RPN ile puanlama yapar.
• Hata Ağacı Analizi zirve olayın belirlenmesiyle başlar ve VE, VEYA kapılarını kullanır.
• John-Ridley yöntemi riski sıklık ve şiddetin birlikte ele alınmasıyla sayısal hesaplar.
• Tehlike grupları fiziksel, kimyasal, biyolojik, ergonomik ve psikososyaldir; nörolojik grup yoktur.
• Önleme, riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için alınan tüm tedbirlerdir; en riskli sektör inşaattır.

Leq

Değişken gürültünün zaman içindeki ortalama enerji düzeyini veren eşdeğer ses düzeyi.

dBA

Kulağın duyarlılığına göre ağırlıklandırılmış, yasal sınırlarda kullanılan ölçü.

Oktav bandı

Üst sınırı alt sınırın iki katı olan standart frekans aralığı.

Darbeli gürültü

Çok kısa sürede doruğa çıkıp hemen sönen ani ses.

NRR

Kulak koruyucunun gürültü azaltma derecesi.

Geçici eşik kayması

Kısa süreli şiddetli gürültüden sonra oluşan, dinlenmeyle düzelen duyma yorgunluğu.

İşitilebilirlik eşiği

Sağlıklı kulağın belirli frekansta sesi algılamaya başladığı ses basıncı düzeyi.

Absorpsiyon

Ses enerjisinin başka enerji türüne dönüşerek azalması.

Saf ses odyogramı

İşitme kaybının derecesini ve tipini belirleyen temel test.

Maruziyet sınır değeri

Koruyucu payı düşüldükten sonra bile aşılamayan 87 dBA düzeyi.

Fine-Kinney

Riski olasılık, şiddet ve frekansın çarpımıyla hesaplayan yöntem.

Hata Ağacı Analizi

Zirve olaydan başlayıp nedenleri VE/VEYA kapılarıyla inceleyen yöntem.

• Eylem değerleri (80 ve 85 dBA) ile maruziyet sınır değerini (87 dBA) karıştırmamak gerekir.
• OSHA 5 dB kuralını, ISO ve Türkiye 3 dB kuralını kullanır.
• Kontrol sıralamasında kaynakta önlem önce, kişisel koruyucu en sonda gelir.
• Eşit kaynaklarda toplam 3 dB artar; dört eşit kaynakta 6 dB artış olur.
• Darbeli gürültü kısa ve ani, sürekli gürültü kesintisizdir; periyodik muayene ikincil korumadır.