AUZEF Kentleşme ve Afet Riskleri Çıkmış Sorular

Ders, kentleşmenin tarihsel gelişimini, kent kavramının nasıl tanımlandığını ve deprem gibi doğal tehlikelerin afete dönüşme sürecini birlikte ele alır. Risk yönetimi ve kentsel dönüşüm de afetlere hazırlığın parçaları olarak işlenir.

Türkiye'de kentleşme dönemleri

• 1923-1950 arasında kırsaldaki emek gücü kentlere yönelmeye başlamış, bu dönem emek gücünün kentleşmesi olarak anılır.
• 1980 sonrasında finans, ticaret ve hizmet sektörleri öne çıkmış, kentler bu alanlara göre yeniden biçimlenmiştir.
• 1980 sonrası dönem sermayenin kentleşmesi olarak tanınır; AVM'ler de bu dönemde yaygınlaşmıştır.
• Anadolu'da kent niteliği taşıdığı bilinen ilk yerleşme Çatalhöyük'tür.

Kentin tanımı ve ölçütleri

• Kent sınıflamasında temel ölçütler nüfus büyüklüğü ve nüfus yoğunluğudur.
• Hizmet sayısı ve istihdam profilleri de kent tanımında kullanılır.
• Tarla sayısı kırsal niteliğe işaret eder, kent ölçütü değildir.
• Belediye hizmetleri, kentsel peyzaj alanları ve işlevlerin kendi içinde farklılaşması kentin fiziksel tanımıyla ilgilidir.

Yerin iç yapısı ve sismik dalgalar

• Sismik dalgaların davranışı incelenerek Yer; kabuk, manto ve çekirdek olmak üzere üç ana kısma ayrılmıştır.
• Kayaçların kırılmasıyla doğan ve yer içinde yayılan enerji dalgalarına sismik dalga denir.
• Tsunami, deniz tabanındaki hareketlerin yol açtığı su dalgalarıdır; sismik dalgayla karıştırılmamalıdır.
• Kabuk okyanus altında ince ve yoğun, kıtalar altında kalın ve daha az yoğundur; neden jeofizik özelliklerin farklılığıdır.

Deprem oluşumu

• İki kayaç kütlesini ayıran kırık düzlemine fay denir.
• Enerji fay boyunca birdenbire boşalarak depreme yol açar.
• Kayaçlar esneyip gerinim biriktirir, sonra kırılarak enerjiyi serbest bırakır; bu görüş Elastik Rebound Teorisi'dir.
• Volkanizma lav, gaz ve piroklastik madde çıkışını kapsar; grizu patlaması volkanizma değildir.

Afet, tehlike ve risk

• Afet, tektonik veya meteorolojik gibi doğal süreçlerin ortaya çıkardığı sonuçtur.
• Deprem, doğa kaynaklı ve ani gelişen, ciddi can ve mal kaybı doğurabilen bir tehlikedir.
• Savaş insan kaynaklıdır; yağmur ve sis çoğunlukla yalnızca hava durumudur.
• Risk sıfırlanamaz, yalnızca küçültülebilir; olasılık ile sonuçların birleşimidir.

Deprem tehlikesinin belirlenmesi ve dönüşüm

• Deterministik yöntem bölgede depremin mutlaka olacağını kabul eder.
• Probabilistik yöntem zamanın bilinemediğini ama olasılıkla hesaplanabileceğini söyler.
• İki yöntem birlikte değerlendirilince deprem kesin, zamanı belirsiz ve her an olabilir sonucuna varılır.
• Hızlı kentsel nüfus artışı ve alan iyileştirme ihtiyacı kentsel dönüşüm uygulamalarıyla karşılanmaya çalışılır.

Fay

Derinde iki kayaç kütlesini ayıran kırık düzlemidir; enerji bu hat boyunca boşalır.

Sismik dalga

Kayaç kırılmasıyla doğup yer içinde yayılan deprem enerjisi dalgalarıdır.

Elastik Rebound Teorisi

Biriken gerinimin fay boyunca ani kırılmayla enerjiye dönüşerek depremi oluşturduğunu savunur.

Tsunami

Deniz tabanındaki hareketlerin oluşturduğu su dalgalarıdır.

Volkanizma

Lav akıntıları, gazlar ve piroklastik maddelerin püskürmesiyle ilgili etkinliklerdir.

Grizu

Metanın havayla karışmasıyla maden ocaklarında olan patlamadır; volkanik değildir.

Risk

Bir tehdidin gerçekleşme olasılığı ile doğuracağı sonuçların birleşimidir.

Deterministik yöntem

Bölgede depremin mutlaka olacağını varsayan kesinlikçi yaklaşımdır.

Probabilistik yöntem

Deprem zamanının bilinemediğini, ancak olasılıkla hesaplanabileceğini kabul eden yaklaşımdır.

Kentsel dönüşüm

Hızlı nüfus artışı sonrası kentsel alanları iyileştirme ve geliştirme uygulamasıdır.

Sermayenin kentleşmesi

1980 sonrası finans, ticaret ve hizmet ağırlıklı kentleşme dönemini anlatır.

• Emek gücünün kentleşmesi (1923-1950) ile sermayenin kentleşmesi (1980 sonrası) birbirine karıştırılmamalıdır.
• Süreç ile sonuç ayrılmalıdır: levha hareketi süreçtir, deprem ve afet sonuçtur.
• Sismik dalga kayaç kırılmasından, tsunami ise deniz tabanı hareketinden kaynaklanır.
• Kent ölçütü sorularında nüfus büyüklüğü ve yoğunluğu aranır; tarla sayısı gibi kırsal göstergeler yanlış seçenektir.
• Deterministik kesinliği, probabilistik zamanın belirsizliğini vurgular; ikisi birlikte yorumlanır.