AUZEF Osmanlı İktisat Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı'da devlet maliyesinin örgütlenmesini (defterdarlık, hazineler, bütçe), saray ve padişah giderlerini ve devletin temel iktisadi ilkelerini ele alır; iktisat tarihinin bilim dalı olarak ortaya çıkışına da değinir.

İktisat tarihi ve iktisadi ilkeler

• Dünyanın ilk İktisat Tarihi Kürsüsü 1892'de Harvard'da açılmış, disiplin böylece bağımsız bilim dalı sayılmıştır.
• Fiskalizm: hazine gelirlerini en üst düzeye çıkarmak ve ulaşılan düzeyi korumak.
• İaşe ilkesi: iktisadi faaliyete tüketicinin bakış açısıyla yaklaşır.
• Gelenekçilik: mevcut dengeyi korumak, değişimi önlemek ve bozulan dengede eskiye dönmek.
• Pazar için alım yapan veya üretenlerin temel hedefi kâr sağlamaktır.

Toprak düzeni

• Toprağın mülkiyeti devlete aittir.
• Çiftçi araziyi kiracı gibi işler.
• Kullanım hakkı babadan oğula geçebilir.

Defterdarlık ve maliye teşkilatı

• Defterdarlık kavramı Osmanlılara İlhanlılardan geçmiştir.
• Arap ve Acem Defterdarlığı Yavuz Sultan Selim döneminde oluşturulmuştur.
• Tahrirlerde (nüfus ve vergi sayımı) çalışan defterdarlara tımar defterdarı denirdi.
• Defterdarların mali kararlardaki özel işareti kuyruklu imzadır.
• Veznedarbaşı başdefterdarın yardımcıları arasındadır; Büyük Ruznamçe hazineye bağlı kalemlerdendir.
• Mukabele Kalemi kapıkullarının maaş işlemlerini yürütürdü.

Bütçe

• Tespit edilebilen en eski Osmanlı bütçesi II. Beyazıt dönemine aittir.
• Klasik dönem bütçelerinin gider bölümünde eyalet harcamalarına yer verilmemiştir.

Hazineler ve saray birimleri

• Sikke altın-gümüş külçeleri, mücevherler, kıymetli eşya ve artan nakit Enderun hazinesinde saklanırdı; Hazine-i Âmire'den ayrıdır.
• Zahire Hazinesi İstanbul'un iaşesini düzenli sağlamak için kurulmuştur.
• Tersane Hazinesi ve Defterdarlığı 6 Şubat 1805'te resmen kurulmuştur.
• Karhane İdaresi saraya buz sağlardı.
• Hatab Anbarı sarayların odun ihtiyacını karşılardı.

Padişah ve saray gelirleri-giderleri

• Mart 1840'tan itibaren padişaha aylık 12.500 kese tutarında tahsisat-ı seniyye bağlanmıştır.
• Askerî harcamalar tahsisat-ı seniyye ile karşılanan giderler arasında yer almaz.
• Darphane Nezareti 1 Şubat 1850'de Hazine-i Hassa Nezareti adını almıştır.
• II. Abdülhamid döneminde Emlak-ı Hümayun; arazi, akarat, fabrika gelirleri ve imtiyazları (özellikle madenleri) kapsıyordu.

Redif ve olağanüstü vergi

• Redif askerlerinin maaş, giyim ve silah ihtiyaçları için yeni gelir gerekmiştir.
• Halktan ilkbahar ve sonbaharda iki taksitle iâne-i cihâdiyye vergisi alınmıştır.

Fiskalizm

Devlet gelirlerini azami düzeye çıkarma ve bu düzeyi koruma ilkesi.

İaşe ilkesi

İktisadi faaliyeti tüketici açısından değerlendiren anlayış.

Gelenekçilik

Ekonomik dengeyi koruma, değişimi önleme ve eski dengeye dönme eğilimi.

Tahsisat-ı seniyye

Padişaha bağlanan aylık ödenek.

Emlak-ı Hümayun

II. Abdülhamid döneminde arazi, akarat, fabrika gelirleri ve imtiyazları kapsayan mal varlığı.

İâne-i cihâdiyye

Redif giderleri için halktan iki taksitte toplanan vergi.

Kuyruklu imza

Defterdarların mali işlemlerdeki özel resmî işareti.

Tımar defterdarı

Tahrirlerde görev alan defterdar.

Enderun hazinesi

Değerli eşya, külçe ve fazla nakdin saklandığı, Hazine-i Âmire dışındaki hazine.

Karhane İdaresi

Saray buz ihtiyacını karşılayan birim.

Hatab Anbarı

Sarayların odun ihtiyacını karşılayan birim.

• Fiskalizm (gelir artırma), iaşe (tüketici bakışı) ve gelenekçilik (dengeyi koruma) ilkeleri birbirine karıştırılmamalı.
• Tarihler ve kişiler sık sorulur: 1805 Tersane Hazinesi, 1850 Hazine-i Hassa, 1840 tahsisat-ı seniyye, II. Beyazıt ilk bütçe, Yavuz Arap ve Acem Defterdarlığı.
• Saray birimleri eşleşmesine dikkat: Karhane buz, Hatab Anbarı odun, Zahire Hazinesi İstanbul'un iaşesi.
• 'Yer almaz' tipi sorularda eyalet harcamaları bütçe giderinde, askerî harcamalar tahsisat-ı seniyyede bulunmaz.