AUZEF Para Teorisi ve Politikası Çıkmış Sorular

Ders; paranın tanımı, işlevleri ve türlerini, para arzı ve talebini, enflasyon ile deflasyonu, döviz piyasasını, finansal kurumları, merkez bankacılığını ve para politikasının iktisat okullarına göre değerlendirilişini ele alır.

Paranın tarihi, işlevleri ve özellikleri

• Para öncesi dönemde mal doğrudan mala çevrilirdi; bu usule trampa denir.
• İlk madeni paralar Lidyalılar tarafından M.Ö. 6-7. yüzyıllarda basıldı.
• Sanayi Devrimi'nden I. Dünya Savaşı'na kadar altın para sistemi geçerliydi.
• Ortak ölçü işlevi hesap birimi olmaktır; dayanıklılık, taşınabilirlik ve genel kabul paranın özellikleridir.
• Paranın değeri fiyat düzeyinin tersidir (1/P); fiyatlar artınca satın alma gücü düşer.
• Asli para kâğıt para ile bozuk parayı kapsar; banknotu Merkez Bankası, madeni parayı Hazine adına Darphane basar.

Para arzı, para talebi ve miktar teorisi

• Para arzı, belirli bir anda bireylerin, firmaların ve bankaların elindeki likit değerlerin toplamıdır; M1 dolaşımdaki para ve vadesiz mevduatı kapsar.
• Para çarpanı; bankaların rezerv oranına ve halkın nakit tercihine göre değişir.
• Fisher denklemi MV=PT: M para arzı, V dolaşım hızı, P fiyat düzeyi, T işlem hacmidir.
• Cambridge yaklaşımı teoriyi para talebi cephesinden, nakit tutma oranı üzerinden açıklar.
• Muamele talebi gelire ve fiyatlara bağlıdır; spekülasyon talebi faize çok duyarlıdır ve beklentilerle ilgilidir.
• Friedman para talebini diğer varlıklara duyulan talep gibi ele alır; varlık olarak tutulan para atıl paradır.

Enflasyon ve deflasyon

• Talep enflasyonu, toplam talep artıp arz yetişemediğinde oluşur; atıl paraların harcanması veya karşılıksız para basımı bunu tetikler.
• Kronik enflasyon uzun sürer ve tasarruf eğilimini zayıflatır.
• Yapısal enflasyon altyapı eksikliği ve maliyetlerle ilgilidir.
• Deflasyonda fiyatlar düşer, harcamalar ertelenir, stoklar birikir, üretim küçülür ve işsizlik artar.
• Toplam arzı artırmak için teşvik ve vergi indirimi gibi arz yönlü uygulamalar kullanılır.

Para politikası, aktarım mekanizması ve bağımsızlık

• Reeskont oranı, zorunlu karşılıklar, açık piyasa işlemleri ve kredi tavanı politika araçlarıdır; kredi tavanı hedef değildir.
• Gevşek para politikası para arzını artırır ve faizi düşürür.
• Aktarım mekanizmaları politika değişikliğinin hangi yolla, ne sürede ve ne ölçüde etkilediğini inceler.
• Faiz kanalında para arzı artınca faiz düşer, yatırım ve tüketim canlanır; döviz kuru kanalı dışa açık ekonomilerde işler.
• Beklenti kanalında merkez bankası iletişimiyle beklentileri yönlendirir.
• Uygulamada bağımsızlık, para politikasını siyasi otoriteden bağımsız belirleme yani araç bağımsızlığıdır.

Enflasyon hedeflemesi, kur rejimleri ve para kurulu

• Enflasyon hedeflemesinin öncelikli amacı fiyat istikrarıdır.
• Şeffaflık ve hesap verilebilirlik, rejimin yararlarındandır; açık taahhütler yetkilileri daha özenli davranmaya iter.
• İmkânsız üçleme gereği bağımsız faiz politikası için esnek döviz kuru gerekir.
• Para kurulunda para arzı döviz girişine bağlıdır, kur sabittir ve para politikası pasif kalır.
• Para kurulunda karşılıksız para basarak açık kapatma (monetizasyon) yapılamaz.
• Kamu açığı borçlanma, vergileme ve emisyon (senyoraj) ile finanse edilir; senyoraj nominal değerle basım maliyeti arasındaki farktır.

Döviz piyasası ve konvertibilite

• Konvertibilite, ulusal paranın dövize serbestçe çevrilebilmesidir; dış ticareti ve mali işlemleri kolaylaştırır.
• Döviz arz ve talep eğrilerinin kesiştiği nokta denge kurunu verir.
• Döviz arzı artarsa kur düşer ve yerli para değer kazanır.
• Kur düşünce döviz ucuzlar ve döviz talebi artar.
• Arbitraj, fiyat veya kur farkından kazanç sağlamak için yapılan alım-satımdır.
• Esnek kurda bürokratik engellerin azalması avantajdır; kur dalgalanmaları sakıncadır.

Finansal piyasalar ve kurumlar

• Para piyasalarında vadesi en çok bir yıl olan araçlar işlem görür; sermaye piyasaları uzun vadelidir.
• Hazine bonoları devlet güvencesiyle temerrüt riski en düşük araçtır.
• Repo, kıymetin belirli tarihte geri satılması taahhüdüyle alınmasıdır.
• Sigorta şirketleri prim karşılığı risk üstlenir; faktoring alacağı vadesinden önce nakde çevirir.
• Tüketici finansman şirketleri bireylerin tüketim harcamalarına kredi sağlar.
• Takasbank özel sermayeli kalkınma ve yatırım bankası, Eximbank kamu sermayeli kalkınma bankası grubundadır.

İktisat okullarının bakışı

• Keynesçiler durgunluğu aşmak için maliye politikasını öne çıkarır ve ekonominin kendiliğinden tam istihdama ulaşamayacağını savunur.
• Monetaristler para arzını dışsal sayar ve değişmelerinin nominal GSYİH'yi öngörülebilir etkilediğini düşünür.
• Post Keynesyenler içsel para arzını savunur ve tekelci güç ile gelir dağılımını inceler.
• Yeni Klasikler rasyonel beklentilerle aktif politikaya karşı çıkar; dalgalanmayı öngörülemeyen hükümet politikalarına bağlar.
• Yeni Uzlaşı İktisadı 1990'ların başında gündeme girmiş, Yeni Klasik ve Yeni Keynesyen güçlü yönleri birleştirmiştir.
• Ricardo-Barro görüşünde tahville finansman, rasyonel bireyler yarınki vergiyi öngördüğü için enflasyon yaratmaz.

Trampa

Paranın olmadığı dönemde malın doğrudan başka malla değiştirilmesi.

Hesap birimi

Mal ve hizmet değerlerinin ortak bir ölçüyle ifade edilmesi işlevi.

Paranın dolaşım hızı (V)

Bir para biriminin belirli sürede ortalama kaç kez el değiştirdiği.

Atıl para

Varlık olarak tutulan, piyasa işlemlerinde kullanılmayan para.

Senyoraj

Paranın nominal değeri ile basım maliyeti arasındaki fark olan devlet geliri.

Para kurulu

Para arzını döviz rezervine bağlayıp ulusal parayı sabit kura çıpalayan düzen.

Repo

Kıymetin belirli tarihte geri satılması taahhüdüyle satın alınması; özünde borçlanmadır.

Arbitraj

Piyasalar arası fiyat veya kur farkından kâr elde etme işlemi.

Parasal aktarım mekanizması

Para politikası değişikliklerinin enflasyon ve üretime yollarını, süresini ve şiddetini açıklayan çerçeve.

Asimetrik enformasyon

Borç verenlerin borçlunun durumuna ilişkin yeterli bilgiye sahip olmaması.

Konvertibilite

Ulusal paranın dövize serbestçe çevrilebilmesi.

• Deflasyonda stok artışı ve daralma, talep enflasyonunda ise atıl paranın harcanması akla gelmeli.
• Fisher (dolaşım hızı, MV=PT) ile Cambridge (nakit tutma oranı, para talebi) karıştırılmamalı.
• Araç ile hedef ayrılmalı: kredi tavanı araçtır, fiyat istikrarı hedeftir; faiz oranı ise finansman yöntemi değildir.
• Muamele talebi faize az duyarlıdır ve beklentilerle ilgisizdir; spekülasyon talebi faize çok duyarlıdır.
• Yeni Klasik aktif politikaya karşı çıkar; Keynesçi ve Yeni Keynesçi yaklaşımlar aktif politikayı destekler.