AUZEF Sağlığı Geliştirme Çıkmış Sorular

Ders, sağlık ile hastalık ilişkisini, sağlığı koruma ve geliştirme düzeylerini, davranış değiştirme modellerini ve işyeri, okul, beslenme, hareket, sigara-alkol ile stres gibi uygulama alanlarını ele alır. Sağlığı geliştirmenin hastalık oluşmadan önlemeye dayandığı vurgulanır.

Temel kavramlar ve tarihçe

• Sağlık ve hastalık, tek bir sağlık-hastalık sürekliliğinin iki ucunda yer alan öğelerdir.
• Sağlığı geliştirme kavramını ilk dile getiren kişi Kanada Sağlık Bakanı Marc Lalonde'dir.
• Alma Ata toplantısı (1978) ile koruma ve geliştirme kavramları önem kazanmıştır.
• Ottawa Sözleşmesi dönüm noktasıdır ve 5 temel kavram tanımlar.
• Bilinen ilk sağlığı geliştirme programı Benjamin Franklin tarafından 1749'da hazırlanmıştır.
• Hastalık ve ölüm nedenlerinin çoğu önlenebildiği için politikalarda geliştirme merkezdedir.

Sağlığı koruma düzeyleri

• Koruma üç düzeyde (basamakta) yürütülür: birinci, ikinci ve üçüncü.
• Erken tanı ve ileri koruma ile işlev kazandırma ikinci düzey korumaya girer.
• Sağlığı koruma durağan bir süreçtir; dinamik olan sağlığı geliştirmedir.
• Sağlığı geliştiren davranışta birey ve aile olaylara önceden hazırlanabilir ve plan yapabilir.
• Hemşireler eğitimli, sayıca çok ve hem bireyle hem toplumla çalıştıkları için önemli insan kaynağıdır.

Modeller ve davranış değişimi

• Prochaska ve DiClemente'nin transteoretik modeli sigara, alkol ve madde bırakmada sık kullanılır.
• Hazırlık evresinde kişi bırakmaya karar vermiş, nasıl başaracağını düşünmektedir.
• Sürdürme evresinin alt basamaklarından biri alışkanlık haline getirmedir; aralıklı destekleme sürdürme tekniğidir.
• Sağlık inanç modeli 7 bileşenden oluşur.
• Sağlık Davranışı Etkileşim Modeli dış etkenleri ve bireysel özellikleri birlikte ele alır.
• Motivasyonel görüşme tekniğini Miller geliştirmiştir; öz etkililik kişinin davranışı yapabilme inancıdır.

Bilişsel faktörler ve davranış yöntemleri

• Sağlığa verilen önem, bireyin sağlığa ilişkin değer yargılarını anlatır.
• Sağlık kontrolünü algılama, kişinin davranışlarını nasıl gördüğü ve ne kadar denetlediğidir.
• Davranışın toplumsallaşması, aynı davranışın birçok kişi tarafından sergilenmesini sağlamaktır.
• Güvensizlik davranış değişimini desteklemez; kötü sağlık algısı da fiziksel aktiviteyi artırmaz.

Sigara, tütün ve alkol

• Nikotin yoksunluğunda iştah azalması beklenmez.
• Sigara bırakıldıktan 10 yıl sonra akciğer kanseri riski yarıya iner, kalp krizi riski hiç içmemiş düzeye gelir.
• Türkiye'de erkeklerde en sık görülen kanser akciğer kanseridir.
• Kadınlar tütünü bırakmak için erkeklerden daha sık girişimde bulunur.
• İşyerinde tütün kullanan çalışanı işten çıkarmak sağlığı geliştirme uygulaması sayılmaz.
• Alkol işyerinde hata ve kazaları artırır.

Fiziksel aktivite, stres ve işyeri programları

• Maksimum kalp hızı 220 eksi yaş formülüyle bulunur; 36 yaşında 184'tür.
• Ergenler için ağırlık kaldırma önerilen egzersiz türleri arasında değildir.
• Gevşeme yöntemleri sonrası alfa beyin dalgaları artar.
• Ağız ve boğazda kuruluk stresin fiziksel belirtisidir; pupilla küçülmesi davranışsal yanıt değildir.
• Girişken olmak için sohbeti başlatmak gerekir.
• Bilgilendirme eğitimleri en düşük maliyetli sağlık eğitimi uygulamasıdır.
• Bilgi edinmeye yönelik hedefler bilgiye dayalı hedef sayılır; bütçe düzenleme tanılama basamağında yapılmaz.
• İşyeri programları üretkenliği azaltmaz, artırır; ruh sağlığı risk etmenlerinin saptanması etkilidir.

Beslenme ve beden ölçüleri

• Fosfor, kalsiyumla birlikte kemik ve diş yapısını oluşturan mineraldir.
• C vitamini yara iyileşmesinde ve damar yapısının korunmasında rol alır.
• Bebeğin ağırlığı 1 yaşında doğum ağırlığının 3 katı olmalıdır.
• Dört yapraklı yonca modelinde günde en az 5 porsiyon sebze-meyve önerilir.
• BKİ ağırlık bölü boy karesidir; 24 normal, 28 fazla kilolu sayılır.
• Gıdada trans yağ yok denebilmesi için 100 gram yağda 1 gramdan az olmalıdır.
• Arkadaşlar ve akrabalar toplumsal etkenlerdir; dışarıdan yiyecek temini işyerinde beslenmeyi desteklemez.

Okul sağlığı ve ergenlik

• Okul çağında beslenmeyle ilişkili sorunlar arasında epilepsi yoktur.
• Beslenme programı sağlık eğitimi, fiziksel aktivite, beslenme hizmetleri ve aile-toplum katılımıyla birlikte yürütülür.
• Çekirdek okul sağlığı ekibinde tarama teknisyeni yer almaz.
• Oyun bağımlılığı, altı riskli ergen davranışı arasında sayılmaz.
• Türkiye'de erkeklerde ilk evlenme yaşı kadınlardan yüksektir.

Sağlık-hastalık sürekliliği

Sağlık ve hastalığın ayrı değil, aynı sürecin parçaları olduğunu anlatan yaklaşım.

Transteoretik model

Davranış değişimini evrelerle açıklayan, bağımlılık bırakmada sık kullanılan model.

Öz etkililik

Kişinin gerekli sağlık davranışını yapabileceğine duyduğu inanç.

İkinci düzey koruma

Erken tanı ve ileri koruma ile işlevlerin yeniden kazanılmasını kapsayan düzey.

Sağlık Davranışı Etkileşim Modeli

Dış etkenleri ve bireysel özellikleri birlikte değerlendiren model.

Sağlığa verilen önem

Bireyin sağlıkla ilgili değer yargılarını ifade eden bilişsel faktör.

Sağlık kontrolünü algılama

Kişinin kendi sağlık davranışlarını nasıl gördüğü ve ne ölçüde denetlediği.

Davranışın toplumsallaşması

Aynı davranışın birçok kişi tarafından sergilenmesini sağlama yöntemi.

Motivasyonel görüşme

Miller'in alkol bağımlılarıyla çalışmada kullanılan görüşme tekniği.

Maksimum kalp hızı

220 değerinden yaşın çıkarılmasıyla bulunan üst kalp hızı sınırı.

Beden kitle indeksi

Kilonun boy karesine bölünmesiyle bulunan ve kilo sınıfını belirleyen ölçü.

Bilgiye dayalı hedef

Programda bilgi sahibi olunmasını amaçlayan hedef türü.

• Sağlığı koruma durağandır, sağlığı geliştirme dinamiktir; bu ikisi sık karıştırılır.
• Olumsuz ifadeli sorularda (yer almaz, sayılmaz) yanlış seçeneği bulmak gerekir; çoğu zaman cezalandırıcı ya da olumsuz seçenek yanlıştır.
• Transteoretik model ile Sağlık Davranışı Etkileşim Modeli ve sağlık inanç modeli birbirine karıştırılmamalıdır.
• Sayısal sorularda sabitleri bilmek yeter: koruma 3 düzey, inanç modeli 7 bileşen, Ottawa 5 kavram, Alma Ata 1978, ilk program 1749.
• BKİ aralıkları ve 220 eksi yaş formülü hesaplama sorularında doğrudan kullanılır.