AUZEF Sanayi Coğrafyası Çıkmış Sorular

Sanayi Coğrafyası, sanayi faaliyetlerinin yeryüzündeki dağılışını, yer seçimini etkileyen doğal ve beşerî etmenleri ve sonuçlarını inceler. Ders; sanayi devrimlerini, ticaretin gelişimini, Osmanlı ve Türkiye'deki sanayi ve ticaret tarihini kapsar.

Sanayi Coğrafyasının kapsamı ve ekonomik faaliyetler

• Sanayi Coğrafyası, Coğrafya biliminin alt koludur ve sanayinin mekânsal dağılışını neden-sonuç ilişkisiyle inceler.
• Coğrafyacı yer seçimi, dağılış düzeni, nüfusa etkisi ve ulaşım ağıyla ilgilenir; net kazanç işletme ekonomisinin konusudur.
• İktisatçı arz-talep ve verimliliğe, coğrafyacı mekânsal dağılışa bakar; yaklaşımları aynı değildir.
• Birincil faaliyetler doğadan doğrudan ürün alır (tarım, madencilik); sanayi hammaddeyi işlediği için ikincil faaliyettir.

Sanayi türleri ve ülke grupları

• Hafif sanayi küçük makine, az hammadde ve dar alanla çalışır; çoğunlukla tüketim malı üretir.
• Ağır sanayinin başında demir-çelik gelir; ürünleri inşaat, otomotiv ve makinede girdi olur.
• Japonya atölye tipi imalata örnektir; Çin hızla sanayileşen gelişmekte olan ülke örneğidir.
• ABD, Almanya, Güney Kore ve Japonya katma değeri yüksek ürünlerle yüksek gelir elde eder; Suudi Arabistan petrol ve gaza dayanır.

Sanayi Devrimleri ve tarihsel gelişim

• İlk kıpırdanış çıkrık ve dokuma makineleriyle olmuş; sanayileşmenin ilk dalgası dokuma sanayidir.
• Coğrafi Keşifler sermaye birikimi sağlamış; teknolojiyle birleşince Avrupa'da büyük ölçekli üretim doğmuştur.
• James Watt 1769'da buhar makinesini geliştirmiş; yaygınlaşmasında kömür belirleyicidir. Lokomotif çalışmaları George Stephenson'a aittir.
• II. Sanayi Devrimi'nde demir-çelik, elektrik ve petrol öne çıkmış; 3. dönem İkinci Dünya Savaşı sonunda başlamış, 4. devrim emeğin yerine makineyi koymaktadır.
• 1750'lerde ahşap olan makineler 1800'lerin başında metale dönüşmüş; demiryolu kırk yılda atlı arabanın yerini almıştır.
• 19. yüzyıl Avrupa'sında en belirgin toplumsal değişim sanayi işçi sınıfının doğmasıdır; toplumcu kuramlar ilk Fransa'da görülmüş, en etkili kuram Karl Marx'ındır.

Yer seçimi ve sanayi bölgeleri

• Girişimci pazara erişimi kolay yerleri seçer; elverişsiz pazar şartları satışı ve sürekli üretimi engeller.
• Alfred Weber'in kuruluş yeri teorisi (1909) taşıma maliyetini en aza indiren noktayı arar.
• Karabük ve Ereğli demir-çelik tesisleri, cevherden çok enerji kaynağı olan Zonguldak taşkömürüne yakınlık nedeniyle kurulmuştur.
• Yüksek teknolojili yazılım ve mikroçip sanayisi taşıma maliyetine bağlı olmayan ayağı serbest (footloose) sanayidir.
• Organize Sanayi Bölgeleri altyapı maliyetini paylaştırır, çevreyi korur ve düzenli kentleşmeyi destekler; Teknoparklar AR-GE odaklıdır.
• Toplanma ekonomileri gelir dağılımını bozabilir ve diğer bölgeleri geri bırakabilir; kümelenme ise iş birliği ve hızlı sorun çözümü sağlar.

Doğal ve beşerî etmenler, çevre

• Doğal etmenler ham madde, iklim, yer şekilleri ve ssudur; beşerî etmenler tarih, siyaset, nüfus, ulaşım, pazar, işgücü ve sermayedir.
• Fiziki coğrafya ve bitki örtüsü beşerî etken sayılmaz; yönetim şekli de bölgenin sanayi merkezi olmasını belirleyen coğrafi özellik değildir.
• Sanayinin işgücü kaynağı köylerdir.
• Sanayinin doğaya en ağır zararı 18. ve 19. yüzyıllarda olmuştur; nüfus artışı su kaynaklarını azaltır ve kirletir.
• Linyit yenilenemez; rüzgâr, güneş, biyokütle ve jeotermal yenilenebilirdir.

Ticaret ve uluslararası kuruluşlar

• Üretim, ihtiyaç ve taleplere bağlı olarak artmıştır; Sanayi Devrimi ticareti büyük ölçüde hızlandırmıştır.
• Finans ticaretin hem nedeni hem ürünüdür; New York, Londra, Tokyo ve Şanghay finans merkezidir.
• GATT 1995'te WTO'ya dönüşmüştür; IMF Türkiye ekonomisinde etkili kuruluştur.
• Türkiye 1996'da AB Gümrük Birliği'ne girmiş; Ankara Anlaşması 1963'tedir.
• Dış turizm geliri ticaret açığını kapatmaya yardım eder.
• Serbest bölgeler gümrük, vergi ve bürokrasi engellerini azaltmak için kurulur; Zonguldak serbest bölge değildir.

Osmanlı ve Türkiye'de sanayi ile ticaret

• Anadolu'da 12. yüzyıl sonunda huzur ile Alaiyye ve Sinop'un fethi transit ticareti canlandırmıştır; Ahilik esnaf dayanışma teşkilatıdır.
• Osmanlı'da sanayi ve ticaret politikaları İstanbul'un fethiyle başlamış; Tersane-i Amire ve Tophane-i Amire 1455-1460'ta kurulmuştur.
• Lonca düzeni 1800'lü yıllara kadar verimli işlemiş; gedik teşkilatı 18. yüzyılın ilk çeyreğinde oluşmuştur.
• Sanayi Mektebi 1868'de açılmış; kapitülasyonlar Lozan ile kalkmış; Birinci İktisat Kongresi İzmir'de yapılmıştır.
• Mersin liman kenti olarak yüksek ithalat yapar; 2019'da en yüksek ihracatçı iller arasında Gaziantep ve Manisa vardır.

Toplanma ekonomisi

Faaliyetlerin belirli bölgelerde yığılmasından doğan yarar ve zararların bütünü.

Hafif sanayi

Küçük makine ve az hammaddeyle, dar alanda tüketim malı üreten sanayi dalı.

Ağır sanayi

Başında demir-çeliğin geldiği, ürünleri başka sektörlerde girdi olan sanayi kolu.

Ayağı serbest sanayi

Hammadde ve pazara bağlı olmayan, nitelikli işgücü ve AR-GE arayan yüksek teknoloji sanayisi.

Organize Sanayi Bölgesi (OSB)

Altyapısı hazır, devlet destekli, planlı sanayi alanı.

Teknopark

Üniversite ile firmaları buluşturan, AR-GE'ye destek verilen yerleşke.

Serbest bölge

Gümrük, vergi ve bürokratik engellerin azaltıldığı ticaret ve üretim alanı.

Weber üçgeni

Hammadde, pazar ve işgücü arasında taşıma maliyetini en aza indiren yer seçimi modeli.

Birincil ve ikincil faaliyet

Birincil doğadan ürün alır; ikincil bunu işleyip mamule dönüştürür.

Gümrük Birliği

Türkiye'nin 1996'da AB ile sanayi ürünlerinde gümrük engellerini kaldırdığı düzen.

• Doğal (fiziki) etmenlerle beşerî etmenler sık karıştırılır: ham madde, iklim ve bitki doğal; nüfus, pazar, ulaşım ve sermaye beşerîdir.
• Ağır sanayi (demir-çelik) ile hafif sanayi (küçük makine, tüketim malı) ayrımına dikkat edilmeli.
• Soruların çoğu 'hangisi değildir' biçimindedir; Zonguldak, Suudi Arabistan, Şam, Kars-Urfa gibi uyumsuz seçenekler aranmalı.
• Tarih ve isim eşleşmelerini ezberlemek gerekir: Watt-1769, Weber-1909, Gümrük Birliği-1996, Sanayi Mektebi-1868.