AUZEF Siyasal Düşünceler Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, İlk Çağ'dan Yakın Çağ'a siyasal düşüncenin gelişimini; Yunan ve Roma düşüncesini, Orta Çağ Hristiyan ve İslam düşüncesini, Aydınlanma ile Fransız Devrimi sonrası akımları (liberalizm, muhafazakârlık, sosyalizm, milliyetçilik) kapsar.

Dönemler ve ilk toplumlar

• Siyasal düşünce tarihi İlk Çağ, Orta Çağ, Yeni Çağ ve Yakın Çağ olarak dört döneme ayrılır; Buzul Çağı bunlardan biri değildir.
• İlk Çağ, Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışıyla sona erer.
• Yerleşik yaşam ve tarım toplumu Neolitik (Yenitaş) Çağ'da başlamıştır; totemci düşünce Ortataş Çağı'nda belirmeye başlamıştır.
• Eski Mısır'da firavun halk gözünde yeryüzündeki tanrının kendisi, yani Tanrı Kral sayılırdı.
• Buda sözcüğü aydınlanmış insan anlamına gelir.

Eski Yunan: Sofistler, Sokrates, Platon

• Sofistler görecelikçidir; Protagoras'a ait söz: İnsan her şeyin ölçüsüdür. Tanrılar konusunda kesin yargıyı olanaksız görmeleri agnostisizme öncülük etmiştir.
• Sofistlerde devletin kökeni iki biçimde açıklanır: Thrasymakhos ve Kallikles kuvvet kuramını, Lykophron sözleşmeyi savunur.
• Sokrates, Atina'da erdemin eksikliğinden yakınmıştır.
• Platon idealisttir; karşıt görüş materyalizmdir. İdeal devlette sıralama filozof-krallar, askerler, üretici sınıf şeklindedir.
• Platon'a göre düzen eğitim ve felsefeyle kurulur, devlet birey çıkarından önce gelir; mülk ve aile yasağı yalnız yönetici ve koruyuculara uygulanır.
• Devlet Adamı eserinde yasaya bağlı yönetimlerin en iyisi monarşidir.
• Herakleitos, yönetimi seçkin azınlığa bıraktığı için elitist sayılır.

Aristoteles ve Helenistik felsefe

• Aristoteles Politika'da mevcut koşullarda kurulabilecek en iyi devleti arar ve doğru orta ilkesinden yararlanır; tiranlığı en kötü yönetim sayar.
• Adaleti yasaya uygunluk ve eşitlik olarak ele alır; dağıtıcı ve denkleştirici adalet ayrımını yapar.
• Aristoteles'in kurduğu okul Lykeion'dur; lise sözcüğü buradan gelir. Akademia ise Platon'un okuludur.
• Aristoteles yönetici sınıf için mülk ve aile yasağını savunmamıştır.
• Epikürcülük, acıdan kaçınmayı, hazzı ve ruhsal dinginliği öğütler; siyasetten uzak durmayı ister, yoğun çalışmayı değil.
• Milet Okulu Helenistik değil, MÖ 6. yüzyıl doğa filozoflarının okuludur.
• Ksenofon'a göre Atina'nın gücü denizcilere ve gemi yapımcılarına dayanır. Yunan sitelerinin her birinin kendi koruyucu tanrısı vardı.

Roma düşüncesi

• Polybios ve Cicero, monarşi, aristokrasi ve demokrasinin yozlaşabildiğini düşünüp karma yönetimi en uygun biçim saymıştır.
• Cicero'da konsüller monarşiyi, senato aristokrasiyi, halk meclisleri demokrasiyi temsil eder.
• İmparatorun yetkisi kuramsal olarak halkın ve senatonun devrettiği yetkiye dayandırılırdı; bu cumhuriyetten kalan bir izdir.
• Meşruiyeti Tanrı'dan alan yönetim anlayışı Roma'ya değil, sonraki Hristiyan etkisine aittir.

Orta Çağ: Feodalizm, Hristiyan ve İslam düşüncesi

• Feodal düzende soylular, din adamları ve toprağa bağlı serfler vardı; burjuvalar düzenin çözüldüğü dönemin sınıfıdır.
• Serf, derebeyinin toprağında çalışan, toprakla birlikte el değiştiren köylüdür.
• Aquinolu Thomas Summa Theologica'nın yazarıdır; yasa sıralaması ebedi yasa, doğal yasa, insan yasası şeklindedir. Karma yönetimi benimser.
• Dante İlahi Komedya'nın, William d'Ockham ise nominalizmin Hristiyan düşünürüdür.
• Hicret, Hz. Muhammed'in 622'de Mekke'den Medine'ye göçüdür; meşveret yönetimde danışma ilkesidir.
• İbn-i Haldun Mukaddime'yi 1378'de tamamlamış, gözleme dayalı tarafsız yöntemiyle sosyolojinin öncülerinden sayılmıştır.
• İbn Haldun'un tarih görüşü döngüseldir; asabiye dayanışma ruhudur. Osmanlı tarihçisi Naima bu anlayıştan etkilenmiştir.
• İbn Haldun yerleşik toplumlarda akli, medeni ve dinî siyaseti ayırır.

Orta Çağ'dan Yeni Çağ'a geçiş

• Güçlü topların kullanımı derebeylerin şatolarını yıkılır kıldı ve merkezî krallıkları güçlendirdi.
• Milli devletin doğuşu Kilise'nin evrensel üstünlüğünün bittiğini gösterir.
• Protestanlık 16. yüzyılda Luther öncülüğünde doğmuş bir reform hareketidir.
• Machiavelli siyaseti din ve ahlaktan ayırıp olduğu gibi inceledi; Prens'i İtalya'nın siyasal birliği için yazdı.
• Osmanlı millet sisteminde topluluklar dine göre ayrılırdı.

Sözleşme kuramcıları ve Aydınlanma

• Hobbes'a göre iktidar toplumsal sözleşmeden doğar, güvenlik için mutlak monarşi gerekir; tanrısal hak reddedilir.
• Locke, mülkiyeti doğal hak sayar; ideal toplum için eşit yasalar, tarafsız yargıçlar ve hükmü uygulayacak toplumsal güç gerekir.
• Rousseau Toplum Sözleşmesi'ni 1762'de yazdı; egemenlik halka ve genel iradeye aittir.
• Montesquieu yasamayı meclise, hızlı karar gereken yürütmeyi tek kişiye verir.
• Aydınlanma 18. yüzyılda doğdu; Fransız Devrimi'nin sonucu değil, hazırlayıcı nedenidir. Voltaire hiyerarşik düzene karşı çıkar.
• Fizyokratlar doğal düzeni esas alır.

Devrimler ve modern akımlar

• İngiltere'de 1688 Şanlı Devrimi'nin hukuki sonucu 1689 Haklar Kanunu'dur.
• Devrim öncesi Fransa'da birinci zümre din adamları, ikinci soylular, üçüncü zümre halktır. Sieyès'in eseri Üçüncü Sınıf Nedir'dir.
• Fransız Devrimi Osmanlı'da İhtilal-i Kebir diye anıldı; milliyetçiliği yaydı ve imparatorlukların dağılmasına yol açtı.
• Muhafazakârlık Burke öncülüğünde ani değişime karşı çıkar, geçmişe özlem duyar.
• Comte'un pozitivizmi düzen ve ilerleme ister, devrime karşıdır.
• Proudhon anarşisttir, merkeziyetçiliğe karşıdır. Fichte'ye göre ulusu belirleyen dildir. Hegel ulus devleti öne çıkarır, dünya devletini savunmaz.
• Sosyalizmin zemini Sanayi Devrimi ve işçi sınıfının doğuşudur; diyalektik materyalizmde önce nicel birikim, sonra nitel sıçrama gelir.

Politeia

Aristoteles'in mevcut koşullarda kurulabilecek en iyi devlet olarak önerdiği yönetim.

Doğru orta

Aristoteles'te ahlaktan siyasete uzanan, aşırılıklardan kaçınma ilkesi.

Karma yönetim

Monarşi, aristokrasi ve demokrasinin iyi yanlarını dengeleyen rejim.

Physis ve nomos

Sofistlerin ayırdığı doğa ile yasa ve gelenek kavramları.

Asabiye

İbn Haldun'da topluluğu bağlayan dayanışma ruhu ve grup bilinci.

Serf

Feodal düzende toprağa bağlı, derebeyine ürün veren köylü.

Meşveret

İslam siyasetinde karar alırken danışma ve görüş alışverişi.

Genel irade

Rousseau'da egemenliğin dayanağı olan halkın ortak iradesi.

Kuvvetler ayrılığı

Montesquieu'nün yasama, yürütme ve yargıyı ayıran görüşü.

Ataraksia

Epikürcülükte ruhsal dinginlik ve huzur hâli.

Agnostisizm

Tanrı konusunda kesin yargının olanaksız olduğu görüşü.

• Rousseau Toplum Sözleşmesi'nin, Sieyès ise Üçüncü Sınıf Nedir'in yazarıdır; eserleri karıştırmamak gerekir.
• Aquinolu Thomas'ta en üstte ebedi yasa vardır, insan yasası en alttadır.
• Platon'da mülk ve aile yasağı yalnız yönetici ve koruyucular içindir, üretici sınıf için değil.
• Aydınlanma Fransız Devrimi'nin nedenidir; milliyetçilik, laiklik ve ulus-devlet ise sonuçlarıdır.
• Sofistlerde kuvvet kuramı (Thrasymakhos) ile sözleşme kuramı (Lykophron) ayrı çizgilerdir.