AUZEF Siyasi Coğrafya Çıkmış Sorular

Siyasi coğrafya, siyasi olayların ve devletlerin mekâna, coğrafi koşullara ve insan faktörüne göre nasıl farklılaştığını inceler. Ders; kuramcıları, devletin coğrafi unsurlarını, deniz hukukunu, güç ve gelişmişlik farklarını, tarihsel süreci ele alır.

Disiplinin gelişimi ve kuramcılar

• Siyasi coğrafya, mekânı çözümleyerek siyasi olayların coğrafi ortama göre değişimini inceler; bilimsel kimliği 19. yüzyıl sonunda Ratzel ile oluşmuştur.
• Jeopolitik terimini ilk kez 1899'da Kjellén kullanmıştır; siyasi coğrafya ile jeopolitiği ayıran ölçüt mekânın incelenmesidir.
• Politika kavramı günümüzdeki anlamını 19. yüzyılda kazanmıştır.
• Dünya egemenliği kuramları Sanayi Devrimi sonrası artan rekabet ve nüfuz mücadelesinden doğmuştur.

Eski düşünürler ve doğa-insan ilişkisi

• Aristo, ılıman orta iklim kuşağını devlet kurmaya ve geliştirmeye en elverişli bulmuştur.
• İbn Haldun devleti doğan, büyüyen ve çöken canlı bir varlık gibi görmüştür.
• Lucretius doğayı insanın düşmanı sayarken Jean Bodin insan aklının doğal koşulları aşabileceğini savunmuştur.
• Bodin'in yaklaşımı çevresel determinizme karşıdır.

Organik devlet ve kara-deniz kuramları

• Ratzel devleti organizma sayar; yaşam alanı (Lebensraum) için toprak genişletmeyi meşru görür, bu da yayılmacılığı cesaretlendirmiştir.
• Haushofer, Hitler dönemi Almanya'sının yayılmacı politikasında etkili olmuştur.
• Mackinder'e göre Avrasya'yı denetleyen dünyaya egemen olur (Heartland); Spykman bunu Rimland'a kaydırmıştır.
• Mahan deniz gücünü devlet kudretinin belirleyicisi sayar.
• Almanya ve Sovyetler Birliği önemli alanları denetlemiş ama dünya egemenliğini kuramamıştır.

Devletin coğrafi unsurları

• İklim, yer şekilleri, yüzölçümü, konum ve doğal kaynaklar yatay ve durağan (stabil) boyutu oluşturur.
• Geniş yüzölçümü iklim ve yeraltı kaynağı çeşitliliği sağlar; ABD ve Türkiye bu bakımdan avantajlıdır.
• Ovalık ülkelerde savunma kaygısı yüksektir; Polonya örnektir.
• Deniz yolu büyük yükleri tek seferde ve düşük maliyetle taşıdığı için en elverişli taşımadır.
• Süveyş Kanalı Akdeniz'i Kızıldeniz üzerinden Hint Okyanusu'na bağlar.

Deniz ve hava egemenliği

• Karasuları kıyıdan 12 deniz mili genişliğindedir.
• Özel Ekonomik Bölge kıyıdan 200 mile kadar uzanır.
• Kara ve karasuları üzerindeki dikey egemenlik alanına hava sahası denir.
• Montrö Boğazlar Sözleşmesi 1936'da imzalanmıştır.
• Afganistan denize kıyısı olmayan, ABD ise birden çok okyanusa kıyısı olan ülkedir.

Nüfus, su ve tarımsal kapasite

• Yoğun nüfus bölgeleri tarihsel olarak verimli tarım topraklarına dayanır.
• Güney ve Güneydoğu Asya'da muson iklimi yılda birden çok ürün almayı sağlar.
• Kişi başına yılda 1000 metreküpün altı su fakirliği sayılır.
• Kalabalık nüfus pazar niteliği taşır; ancak gelişmişlik yoksa siyasi güce dönüşmez.
• Farklı iklimler ürün çeşitliliği ve gıda üstünlüğü getirir; Türkiye örnektir.

Potansiyel, insan faktörü ve güç

• Fiziki potansiyel iyi yönetilmezse siyasi güce dönüşmez; Hindistan ve Polonya örnektir.
• Finlandiya ve Norveç, istikrar ve gelişmiş ekonomiyle küçük olmalarına rağmen etkindir.
• İspanya, ulusal birliği geç kurduğu ve iç gerilim yaşadığı için Fransa düzeyine ulaşamamıştır.
• İç istikrar, potansiyeli güce çevirmenin ilk koşuludur.
• Kültür farklılıkları geri kalmış devletlerde çatışmaya dönüşebilir.

Tarihsel süreç, sömürgecilik ve bütünleşme

• İlk devletler yazının icadıyla İlk Çağ'da ortaya çıkmıştır.
• Güney Yarımküre'deki karalar 15. yüzyılda öğrenilmiş, şeker kamışı coğrafi keşiflerle tanınmıştır.
• İngiltere siyasi birliği erken kurup denizciliği geliştirdiği için en geniş sömürge alanına ulaşmıştır.
• ABD ve Almanya'nın geç sanayileşmesi İngiltere'nin tekelini bitirmiştir.
• Sömürge sistemi sanayileşme, rekabet ve bağımsızlık hareketleriyle çözülmüştür.
• Ekonomik birlik için üyelerin ekonomik ve siyasi sistemleri uyumlu olmalıdır; Türkiye–AB Gümüşrük Birliği 1996'da yürürlüğe girmiştir.

Heartland (Pivot Saha)

Mackinder'in Avrasya'nın iç kesimi için kullandığı, denetleyenin dünyaya üstün geleceğini öne sürdüğü kavram.

Rimland

Spykman'a göre Avrasya'nın kıyı kuşağı; buraya hükmeden dünyanın kaderini belirler.

Organismus

Ratzel'in devleti canlı bir varlık gibi gören organik devlet kuramı.

Lebensraum

Yaşam alanı; devletin varlığı için toprak genişletmesi gerektiği fikri.

Jeopolitik

Kjellén'in 1899'da kullandığı terim; siyasi coğrafyadan mekânı inceleme ölçütüyle ayrılır.

Karasuları

Devlet egemenliğindeki, kıyıdan 12 deniz miline uzanan deniz kesimi.

Özel Ekonomik Bölge

Kıyı devletinin deniz kaynaklarında özel haklara sahip olduğu, 200 mile kadar uzanan alan.

Hava sahası

Kara ve karasuları üzerindeki, uçuşlarda egemenliğin kullanıldığı dikey alan.

Stabil unsurlar

İklim, yer şekilleri ve konum gibi zor değişen, mekâna bağlı özellikler.

Su fakiri ülke

Kişi başına yıllık kullanılabilir su miktarı 1000 metreküpün altında olan ülke.

• Mackinder Heartland, Spykman Rimland, Ratzel Organismus ve Lebensraum, Mahan deniz gücü ile eşleştirilmelidir.
• Aristo ve Bodin sık karışır: Aristo iklim kuşağını, Bodin insan aklının doğayı aşmasını vurgular.
• Karasuları 12 mil, Özel Ekonomik Bölge 200 mildir; sayılar karıştırılmamalıdır.
• Potansiyel tek başına güç getirmez; Hindistan ve Polonya yönetim ve gelişmişlik eksikliği örnekleridir.
• Dünya egemenliği kuramları sorulduğunda Almanya, hem Avrupa'yı hem Kuzey Afrika'yı denetleyip egemen olamayan ülke olarak öne çıkar.