AUZEF Sömürgecilik Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Avrupa devletlerinin coğrafi keşiflerle başlayan sömürgecilik sürecini; Hindistan, Amerika ve Afrika örnekleri, ticaret şirketleri ve devletler arası rekabet üzerinden ele alır.

Sömürgeciliğin kökeni ve genel çerçeve

• Colonia sözcüğü başlangıçta bir yere göçüp yerleşmeyi anlatırken Roma döneminden itibaren sömürge anlamında kullanılmıştır.
• Modern sömürgeciliğin en belirleyici zemini coğrafi keşiflerdir.
• Napolyon Savaşları sonrasında Cape Colony İngiltere'nin egemenliğine geçmiştir.
• On üç kolonin kaybından sonra İngiltere Avustralya ve Yeni Zelanda'ya yönelmiştir.

Portekiz, İspanya ve erken dönem rekabeti

• Portekiz, Hint Okyanusu'nda cartaz belgesi zorunluluğuyla baharat ticaretinde tekel kurmaya çalışmıştır.
• Portekiz asıllı denizci Macellan uzun süre İspanya hizmetinde Hint Okyanusu ve Baharat Adaları sularında dolaşmıştır.
• İnka İmparatorluğu'nu yıkan İspanyol fatih Francisco Pizarro'dur.
• 1588'de İspanyol donanması İngiltere karşısında yenilmiştir.
• Kakao, keşfinden kısa süre sonra İspanyol sömürgelerinden gelerek üst tabaka sofralarında yaygınlaşmıştır.

Hollanda ve İngiltere rekabeti

• Amsterdamlı tüccarların Uzak Ülkeler Şirketi, Portekiz'in baharat tekelini kırmak için oluşturulmuştur.
• Hollanda'nın Amerika'daki ticaret şirketi Batı Hindistan Şirketi'dir.
• İngiltere'nin 1651 ve 1660 Navigasyon yasaları başlıca deniz rakibi Hollanda'ya yöneliktir.
• New Netherland kolonisi 1667 Breda Antlaşması ile Hollanda'dan İngiltere'ye geçmiştir.
• İngiltere Hollanda karşısında Doğu Hint Adaları'nda tutunamayıp Hindistan'a yönelmiştir.

Hindistan'da İngiliz egemenliği

• İngiliz Doğu Hindistan Şirketi 1622'de Hürmüz'de Portekiz'i yenmiştir.
• Evrengzib'in ölümünden sonra doğan otorite boşluğu İngiliz yayılmasını hızlandırmıştır.
• Şirket 1764 Buxar Savaşı'nı kazanarak Bengal'in tamamına egemen olmuştur.
• Hindistan'ın bütününde egemenlik kurabilen tek sömürgeci devlet İngiltere'dir.
• Maysor Sultanı Tipû, 1786'da Osmanlı'dan yardım istemiş, Fransa ile de ittifak kurmuştur.

Kuzey Amerika kolonileri

• Avrupalıları göçe iten etkenler siyasi baskı, dini kısıtlamalar, macera isteği ve ekonomik sıkıntılardır; Kızılderililerle mücadele bunlardan değildir.
• Roger Williams, din ile devletin ayrılması ilkesiyle Rhode Island'ı kurmuştur.
• Yeni Fransa'da ticaretin merkezinde kürk yer almıştır.
• Yedi Yıl Savaşları'nda Algonkinler Fransa'nın müttefikiydi; İngiltere'nin onlarla iş birliği söz konusu değildir.
• 1776 Bağımsızlık Bildirgesi'nde kölelik düzeninin kaldırılması talep edilmemiştir.

Afrika'da şirket eliyle sömürge

• Cecil Rhodes, İngiliz Güney Afrika Şirketi aracılığıyla Transvaal'den Kongo, Angola ve Mozambik'e uzanan geniş alanda ticaret imtiyazı almıştır.

Colonia

Roma döneminde göçüp yerleşme anlamından sömürge anlamına evrilen sözcük.

Cartaz

Portekizin Hint Okyanusu'nda ticaret gemilerine zorunlu tuttuğu izin belgesi.

Coğrafi keşifler

Avrupalıların yeni bölgelere ulaşmasını sağlayan, modern sömürgeciliğin temel etkeni.

Navigasyon Yasası

İngiltere'nin 1651 ve 1660'ta çıkardığı, Hollanda'nın deniz ticaretini hedefleyen düzenleme.

Batı Hindistan Şirketi

Hollanda'nın Amerika'daki ticareti için kurduğu şirket.

Uzak Ülkeler Şirketi

Portekiz'in baharat tekelini kırmak amacıyla kurulan Amsterdam merkezli şirket.

İngiliz Doğu Hindistan Şirketi

Askerî güç kullanarak Hindistan'da İngiliz egemenliğini kuran ticaret şirketi.

Buxar Savaşı

1764'te kazanılan, Bengal'in tamamının şirket denetimine girmesini sağlayan savaş.

Yeni Fransa

Kuzey Amerika'nın kuzeydoğusundaki, kürk ticaretiyle öne çıkan Fransız sömürgesi.

Rhode Island

Roger Williams'ın kilise ile devlet ayrılığı esasıyla kurduğu koloni.

İngiliz Güney Afrika Şirketi

Cecil Rhodes'a Güney Afrika'da geniş ticari imtiyaz sağlayan şirket.

• Hollanda ile İngiltere arasındaki rekabet sorularında Navigasyon Yasası, Breda Antlaşması ve Doğu Hint Adaları birlikte düşünülmelidir.
• Olumsuz kökler dikkatle okunmalı: 1588'de İspanya galip değil mağlup olmuştur, Bağımsızlık Bildirgesi kölelik karşıtı değildir.
• Algonkinler Fransa'nın müttefikidir; İngiltere ile karıştırılmamalıdır.
• Tipû Sultan'ın yardım istediği devlet Osmanlı, ittifak kurduğu devlet Fransa'dır.
• Evrengzib ölümüyle, Buxar Savaşı ise Bengal egemenliğiyle eşleştirilmelidir.