AUZEF Sosyal Psikolojiye Giriş Iı Çıkmış Sorular

Ders, insanların birbirleriyle ve çevreleriyle kurduğu ilişkileri sosyal psikoloji açısından ele alır: yakın ilişkiler, saldırganlık, yardım davranışı, ahlak gelişimi, grup kimliği, kültürleşme, sağlık ve mekân psikolojisi başlıca konulardır.

Yakın ilişkiler ve çekim

• Coğrafi (mekânsal) yakınlık sık karşılaşmayı kolaylaştırır; yakın ve kalıcı ilişki ihtimalini artırır.
• Benzerlik, fiziksel çekicilik ve yakınlık karşılıklı çekimi güçlendirir.
• Fiziksel çekicilik yalnızca erkekler için değil, her iki cins için önemli bir belirleyicidir.
• İnsanlar tutumlarını olumlu değerlendiren kişileri sever.
• Rubin'e göre aşk ile hoşlanma farklı süreçlerdir; yüksek aşk puanlı çiftler daha çok göz teması kurar ve ilişkileri uzun sürer.
• Romantik aşk yakınlık ve tutkudan oluşur.

Bağlanma stilleri ve aidiyet

• Kaygılı bağlanmada kişi partnerinin sevgisinden ve terk edilmekten sürekli endişe eder.
• Kaçınmacı bağlanmada kişi yakınlıktan huzursuzluk duyar.
• Aidiyet ihtiyacı evrimsel kökenlidir; sosyal bağı olmayanlarda hastalıklara bağlı ölüm oranı yüksektir.
• Dışlanma depresif ruh hâli, kaygı, stres ve öfke doğurur.

Saldırganlık

• Düşmanca saldırganlık öfkeden doğar; araçsal saldırganlık başka bir amaca ulaşmak için kullanılır (Milgram deneyi, boksörün yumruğu).
• Bandura'nın Bobo bebek deneyi saldırganlığın gözlem ve taklitle öğrenildiğini gösterir; temeli klasik koşullanma değildir.
• Engellenmenin saldırganlığa dönüşmesinde yoğun olumsuz duygular gerekir.
• Yer değiştirmede öfke kaynağına değil başka hedefe yönelir; işverene doğrudan saldırmak buna girmez.
• Okulda şiddete gerekçesi ne olursa olsun hoşgörü gösterilmemesi etkili önlemdir.
• Kimliksizleşmede kalabalık içinde kişi sorumluluk hissini yitirip dürtüsel davranır.

Yardım davranışı

• Seyirci etkisinde kalabalık arttıkça sorumluluk yayılır ve yardım azalır (Darley ve Latané).
• Kapsayıcı seçilim kuramı kan bağlı akrabalara yardımı açıklar; karşılıklılık kuramı ileride yardım görme beklentisine dayanır.
• Carlo ve Randall türlerinden biri itaatkâr yardımdır; bireysel yardım diye bir tür yoktur.
• Yaş arttıkça yardımın miktarı ve sıklığı artar; yardımın maliyeti türüne göre değişir.
• Schwartz'ın dokuz basamaklı modelinde ihtiyaç algısı, çözüm davranışının varlığı ve kişinin kendi becerisinin farkında olması yer alır.
• 'Ben yardımsever biriyim' diyen kişi içsel beklentilere başvurur.

Ahlak psikolojisi

• Piaget'de bağımlı ahlakta sonuca bakılır, niyet iş birliği ahlakında hesaba katılır.
• Kohlberg'in son basamağı evrensel etik ilkeleridir.
• Rest'in dört bileşeni duyarlılık, muhakeme, motivasyon ve karakterdir; inanç bunlardan değildir.
• Turiel'e göre uzlaşımsal kurallar otoriteye bağlı biçimlenir, ahlaki kurallar evrenseldir.
• Shweder'in etik kodları topluluk, özerklik ve kutsallıktır; özerklik Doğu'da da görülür.
• Haidt'ın Ahlaki Temeller ve İşbirliği Olarak Ahlak kuramları evrimsel temellidir.

Hayvanlara bakış ve ahlaki uzaklaştırma

• Ahlaki uzaklaştırma, vicdan azabı duymadan zararlı davranışı sürdürmeyi sağlar; sorumluluğu kişiye yüklemez, ondan uzaklaştırır.
• Zararlı eylemi yumuşak sözcüklerle anlatmak olumsuz davranışı olumlu etiketlemedir.
• Et paradoksu hayvanı önemsemekle yemek arasındaki bilişsel çelişkidir.
• Evcil hayvan türcülüğünde kedi ve köpek gibi hayvanlar diğerlerinden üstün tutulur.
• Psikoloji araştırmalarında canlı hayvanlara hâlâ zarar verilebilmektedir.

Grup, kimlik ve kültürleşme

• Sosyal kimlik benlik kavramının grup üyeliğinden gelen kısmıdır (Tajfel ve Turner).
• Olumsuz sosyal kimlikle başa çıkma yollarından bireysel hareketlilikte kişi kendi grubundan uzaklaşır.
• Grup temelli duygular gruba özdeşleşmeyle ortaya çıkar; dikkat kesilme de bir evredir.
• Berry'ye göre ayrışmada köken kültür korunur, baskın kültürden uzak durulur; marjinalleşmede ikisi de dışlanır.
• Kalıpyargılar sadeleştirilmiş genellemelerdir ve olumlu da olabilir.
• Göreceli yoksunluk haksız biçimde geride kalma algısıdır; başarıya dayalı prim buna yol açmaz.

Çevre ve mekân psikolojisi

• Çevre psikolojisi insan ile fiziksel ortam arasındaki karşılıklı etkileşimi inceler; yalnızca fiziksel etkiyle sınırlı değildir.
• Barker davranış ortamı kavramını getirmiştir; Milgram kentsel imaj kavramını kullanmıştır.
• Sommer'e göre kişisel alan bedeni saran görünmez sınırdır; Hall'ın mesafeleri mahrem, kişisel, sosyal ve kamusaldır.
• Sosyal tasarım kullanıcı katılımını, biyofilik tasarım doğal öğeleri esas alır.
• Mahremiyet hak, ruhsal ihtiyaç ve özerklik desteğidir; çok boyutludur.
• Bilişsel haritalar eksik ve çarpık olabilir.

Sağlık psikolojisi

• Biyopsikososyal yaklaşım sağlığı biyolojik, psikolojik ve sosyal boyutlarla değerlendirir.
• Disease nesnel hastalığı, illness öznel hasta olmayı, sickness toplumsal boyutu anlatır.
• Transteoretik model bağımlılıklarda kullanılır; Sağlık inanç modeli tehdit algısı ve tedavi yararı inancına dayanır.
• Sağlık davranışı nötrdür; koruyucu ve riskli davranışları kapsar.
• Sosyal şifa sosyal kimlik ve sosyal destekle iyi oluşu korur.

Bilişsel çelişki

Festinger'e göre tutum ile davranış tutarsız olduğunda doğan gerilim ve bunu azaltma çabası.

Aktör-gözlemci farkı

Başkasının davranışını içsel, kendi davranışını dışsal nedenlere bağlama eğilimi.

Sorumluluğun yayılması

Kalabalıkta herkesin yardım yükünü başkasına bırakması; seyirci etkisinin nedeni.

Kimliksizleşme

Grup içinde bireysel kimlik ve sorumluluk duygusunun kaybı.

Sosyal kimlik

Benliğin grup üyeliğinden doğan, değer ve duygu yüklü bölümü.

Sosyal şifa

Gruba aidiyet ve özdeşleşmenin sağlığı ve iyi oluşu koruyucu etkisi.

Araçsal saldırganlık

Zarar vermenin başka bir amaç için araç olarak kullanılması.

Kişisel alan

Kişiyi saran, davetsiz kişilerin aşmasının istenmediği görünmez sınır.

Hastalık rolü davranışı

Kendini hasta sanan kişinin iyileşmek için giriştiği eylemler.

Kolektif psikolojik sahiplik

Nesne ve alanlar üzerinde grup adına kullanma ve denetleme hakkının topluca sahiplenilmesi.

• Piaget'nin bağımlı ahlak (sonuca bakar) ile iş birliği ahlakı (niyete bakar) karıştırılmamalı.
• Düşmanca ve araçsal saldırganlık ayrımına dikkat; Milgram ve boksör örneği araçsaldır.
• Rest bileşenlerinde ve Carlo-Randall türlerinde 'inanç' ve 'bireysel yardım' şıkları çeldiricidir.
• 'Yalnızca', 'hiç', 'her zaman' gibi kesin ifadeli şıklar çoğunlukla yanlıştır.
• Kaygılı bağlanma (terk edilme endişesi) ile kaçınmacı bağlanma (yakınlıktan rahatsızlık) ayrılmalı.