AUZEF Türk İktisat Tarihi Çıkmış Sorular

Türk İktisat Tarihi dersi, Orta Asya göçebe ekonomisinden Selçuklu ve Osmanlı iktisadi düzenlerine, oradan erken Cumhuriyet politikalarına uzanan süreci işler. Tarım ve sanayi devrimleri, Ahilik, vakıflar, ikta ve tımar gibi kurumlar dersin ana eksenidir.

Orta Asya ve göçebe Türkler

• Orta Asya büyük ölçüde bozkır ve çöldür; tarım yalnızca nehir kıyısındaki dar vahalarda yapılabilmiştir.
• Ana geçim kaynağı göçebe hayvancılıktır; sürülerin otlak ihtiyacı göçün başlıca nedenidir.
• At hem ulaşım hem üretim aracıdır; yerleşmemiş Türklerde değiş tokuş aracı olarak da kullanılmıştır.
• Yaylak ve kışlaklar ile aradaki alanı kapsayan yurtlar, göçebe hayvancılığın ürünüdür; yurt yönetimi ilk devlet modelidir.
• Asker ile sivil ayrılmamış, toplum Ordu-Halk yapısında örgütlenmiştir.
• Hunlar bilinen ilk göçebe Türk imparatorluğudur; Çinlilerle ticaret sınır pazarlarında yapılmış, İpek Yolu hâkimiyeti savaş nedeni olmuştur.

Yerleşik hayat ve tarih dönemleri

• Tarım İnkılabı Neolitik Çağ'ı başlatmış; üretim ve nüfus artışı, köy ve şehirlerin doğuşu sonuçlarıdır.
• Yerleşik hayata geçişi Doğu Türkistan'daki tarım havzasına hâkim Uygurlar başlatmıştır; Hunlar şehir kurucusu değildir.
• Kavimler Göçü Ortaçağ'ın başlangıcı sayılır ve Batı Roma'nın yıkılmasına yol açmıştır.
• Tarım ve sanayi devrimleri toplumlarda aynı dönemde yaşanmamıştır; sanayi devrimi İngiltere'de başlamıştır.
• Rönesans kültür tarihi konusudur, iktisat tarihinin konusu sayılmaz.

Selçuklu tarım ve ticaret düzeni

• Tarım düzeni ikta, Yörük sistemiyle birlikte bitkisel üretimi ve hayvancılığı planlayarak gelir artırmıştır.
• Üretimde en büyük pay tarım ve hayvancılığındır.
• Kervansaraylar ticareti canlandırmış, dünyanın ilk outlet'leri sayılmıştır; kapalıçarşılar ilk süper marketlerdir.
• Şehirler küçülmemiş, büyümüştür; ticaret ve zanaat birlikte gelişmiştir.
• Fazla gelir altyapı yatırımlarına aktarılmış, bunun önemli bölümü vakıflarla yapılmıştır.

Vakıflar

• Cami, medrese, hastane, kervansaray, köprü ve çeşme gibi kamu yatırımlarını büyük ölçüde vakıflar üstlenmiştir.
• Vakıflar sivil, özerk kurumlardır; devlet adına kurulmuş sayılmaz.
• Kırsal gelirleri şehir yatırımına çevirerek kır-şehir bağını güçlendirmişlerdir.
• Tekke, zaviye ve medreseler bilginin halka ulaşmasını ve gazilik anlayışının yayılmasını sağlamıştır.

Ahilik ve kümelenme

• Ahi Evren, 1206'da Kayseri'ye yerleşmiş, esnafa dayalı sanayileşmeyi ve sanayide kümelenme modelini başlatmıştır.
• Ahilik fütüvvet geleneğine dayanır; mesleki, ekonomik ve ahlaki yönü vardır, Osmanlı'da loncaya dönüşmüştür.
• Kümelenmede aynı ve ilişkili meslekler kadılık sınırları içinde toplanmış, üretim ve kalite artmıştır.
• Alt meslek örgütlenmesinin olmaması çeşitliliği sınırlamıştır.
• Ahiler tekke ve zaviyelerde yetişen müteşebbislerce kurulmuş, bürokraside de görev almıştır.
• Ahi Şeyh Edebali Osmanlı'nın kuruluşunda Ertuğrul Gazi ve Osman Bey'e danışmanlık etmiştir.

Osmanlı toprak, vergi ve esnaf düzeni

• Klasik tarım düzeni tımardır; vergi geliri asker ve bürokrasi maaşı yerine tahsis edilir.
• Toprak tımar, zeamet, has, evkaf ve ocaklık türlerine ayrılmıştır.
• İltizamda mültezim peşin bedelle vergi toplar; malikâne bu hakkı ömür boyu devreder.
• 18. yüzyılda gelir ihtiyacı müsadere, tağşiş, iltizam ve yeni vergilerle karşılanmış, mütesellim uygulaması sürmüştür.
• Narh resmî fiyat belirlemedir; gedik hakkı esnafın üretim ve satış iznidir.
• Esnaf kadı sicil defterine kaydedilerek nizama uymayı taahhüt eder; politika düzenli üretim, kalite ve tüketici korumayı hedefler.
• İmtiyazlı üretim sınaî mülkiyeti korumuş, vasıflı işgücü ve beyin göçünü çekmiştir.

Cumhuriyet ve iktisat tarihçiliği

• İzmir İktisat Kongresi milli iktisadı esas almış; yabancı sermayeye karşı açık politika izlenmiştir.
• 1923-1929'da aşar kaldırılmış, Sanayi ve Maden Bankası kurulmuş, Lozan gümrük kısıtları 1929'a dek sürmüştür.
• Merkez Bankası bu dönemde değil, 1930'da kurulmuştur.
• Atatürk dönemi politikası Devletçi Liberalizm'dir.
• Ömer Lütfi Barkan iktisat tarihinin öncüsüdür; Kolonizatör Türk Dervişleri makalesi ona aittir.
• Kaynaklar kadı sicilleri, tapu tahrirleri, ahkâm defterleri ve adaletnamelerdir.

İkta

Selçuklularda toprak gelirinin hizmet karşılığı bırakıldığı tarım ve asker düzeni.

Tımar

Osmanlı'da vergi gelirinin asker ve görevlilere maaş yerine tahsis edildiği düzen.

Vakıf

Kamu yatırımlarını finanse eden özerk sivil kurum.

Fütüvvet

Ahiliğin dayandığı ahlaki ve mesleki dayanışma geleneği.

Kümelenme

Benzer mesleklerin belirli bir yerde toplanarak örgütlenip üretmesi.

Narh

Mal fiyatlarının resmen saptanması.

Gedik

Esnafa tanınan, sınırlı sayıda verilen üretim ve satış izni.

İltizam

Vergi toplama hakkının bedel karşılığı mültezime devredilmesi.

Malikâne

Vergi kaynağının ömür boyu kiralandığı iltizam türü.

Müsadere

Kamu görevlilerinin mal varlığına devletçe el konulması.

Ordu-Halk

Asker ile sivilin ayrılmadığı göçebe toplum yapısı.

Yaylak-Kışlak

Göçebe hayvancılığın yurtlarını oluşturan mevsimlik yerler.

• Ikta Selçuklu, tımar Osmanlı'dır; sıra karıştırılmamalıdır.
• Yerleşik hayatı Uygurlar başlatmıştır, Hunlar göçebe imparatorluktur.
• Esnaf örgütlenmesinin kurucusu Nizamülmülk değil Ahi Evren'dir.
• Merkez Bankası 1930'da kurulmuştur, 1923-1929 dönemine ait değildir.
• Vakıflar devlet adına değil, özerk sivil kurumlar olarak kurulur; kırdan bağımsız da değildir.