AUZEF Türk İslam Felsefesi Tarihi Iı Çıkmış Sorular

Ders, İbn Sînâ'nın metafizik, nefs ve bilgi öğretisini; ardından Gazzâlî'nin filozoflara yönelttiği eleştirileri ve tasavvufa yöneliş sürecini; son olarak İbn Rüşd, İbn Tufeyl, Sühreverdî gibi sonraki düşünürlerin yaklaşımlarını ele alır.

İbn Sînâ'nın hayatı ve eserleri

• Çocukluk ve gençlik Buhara'da, Sâmânî başkentinin zengin kütüphanesi çevresinde geçmiştir.
• Hayat hikâyesi, uzun yıllar yanında kalan öğrencisi Cüzcânî sayesinde bilinir; Cüzcânî ile Cürcan'da tanışmıştır.
• Felsefe öğrenim sırası mantık, matematik, fizik, metafizik biçimindedir; somuttan soyuta ilerler.
• Eş-Şifâ felsefe bilimlerini kapsayan ansiklopedik eserdir ve 22 kısımdan oluşur; ahlak ile siyaset metafizik kısmının sonunda işlenir.
• El-İşârât ve't-tenbîhât ima ve kinayeli anlatımıyla yeni bir felsefe yazını türü getirmiştir; el-Kânûn tıp kitabı Latinceye çevrilip Batı'da uzun süre okutulmuştur.
• Dinî inanç konuları (âhiret, peygamberlik, ruhun ölümsüzlüğü, Tanrı'nın varlığı ve birliği) felsefeye kazandırdığı başlıklardır; dinin toplumsal işlevini siyaset içinde ele almıştır.

Bilimlerin sınıflandırılması ve metafiziğin konusu

• Fizik, hem varlık hem tanım bakımından maddeye ve harekete bağlı olanı inceler.
• Matematik, varlıkta maddeye bağlı, tanımda ondan bağımsız olanı inceler.
• Metafizik, hem varlıkta hem tanımda maddeden ve hareketten bağımsız olanı ele alır.
• Metafiziğin konusu var olması bakımından var olandır; Tanrı'nın varlığı konu değil, metafizikte kanıtlanması gereken sorundur.

Varlık öğretisi ve Tanrı anlayışı

• Varlık için akıl üç hüküm verir: zorunlu, mümkün, imkânsız.
• Vâcibü'l-vücûd varlığını kendinden alır, yokluğu düşünülemez; Tanrı'dır. Mümkinü'l-vücûd var olmak için nedene muhtaçtır.
• Tanrı özü itibariyle mümkün varlık sayılamaz; salt iyi, mutlak hükümran ve cömerttir.
• Tanrı'nın varlık vermesi karşılıksızdır (cömertlik); fiillerinde gaye gözetmesi noksanlık izlenimi verirdi.
• Zorunlu, mümkün ve imkânsız önsel kavramlardır; cins ve fasılları bulunmadığından tanımlanamaz. Tanrı da cinssiz olduğu için burhân kurulamaz.
• Mahiyet ile vücud ayrıdır: bir şeyin ne olduğunu bilmek var olduğunu göstermez. Yalnız Zorunlu Varlık'ta ikisi aynıdır.
• Maddenin kaynağı olduğu yokluk, metafizik kötülüğün temelidir.

Sudûr kuramı ve akıllar

• Âlem Tanrı'dan zorunlu ve kademeli olarak taşar; bu yoktan yaratma anlayışından farklıdır.
• Tanrı bir olduğundan O'ndan yalnız İlk Akıl çıkar; sonra akıllar, nefisler ve felekler türer.
• Kozmolojik yapıda Batlamyus'un iç içe gök küreleri modeli ilham kaynağıdır.
• Faal akıl en sondaki akıldır, ay altı âlemden sorumludur ve insan aklına suretleri vererek potansiyel bilgiyi fiilî hâle getirir.

Nefs öğretisi ve idrak güçleri

• Nefs anlayışı Aristoteles'in De Anima eserinden etkilenmiştir.
• Bitkisel nefs beslenme, büyüme ve çoğalmadır; hayvanî nefs hareket ve idrak ekler; insanî nefs akıl ekler.
• İç duyular: ortak duyu, musavvira (hayal), mütehayyile, vehim ve hafıza; teorik akıl iç duyu sayılmaz.
• Mütehayyile akıl tarafından kullanılınca müfekkire adını alır.
• Vehim, kedi sevgisi ya da kurt korkusu gibi duyuyla algılanmayan manaları kavrar.
• Uçan adam deneyi, benlik bilincinin bedene bağlı olmadığını ve nefsin bedenden ayrı gayrimaddî cevher olduğunu gösterir.

Gazzâlî ve filozofların eleştirisi

• Gazzâlî Eşʻarî'dir; hocası Cüveynî, destekçisi Selçuklu veziri Nizâmülmülk'tür; en çok İbn Sînâ'dan etkilenmiştir.
• Önce Makâsıdü'l-felâsife ile görüşleri özetlemiş (Dânişnâme-i Alâî'ye dayanır), sonra Tehâfütü'l-felâsife'de 20 konuda itiraz etmiştir.
• 17 meselede filozoflar bidʻatçı, 3 meselede kâfir sayılır: âlemin öncesizliği, Tanrı'nın tikelleri bilmemesi, bedenlerin diriltilmemesi.
• El-Münkız'da önce duyulardan, sonra akıl bilgisinden şüphe etmiş; kurtuluşu sûfîlerle değil, Allah'ın kalbe yerleştirdiği nurla olmuştur.
• Tasavvuf yolunu seçince dinî ilimleri canlandırmak için İhyâu ulûmi'd-dîn'i yazmıştır; sûfîlerin üst mertebesine zevkle ulaşılır, melek ve ruhları görmeye keşf denir.
• Doğa olaylarını Allah'ın iradesine bağlayıp zorunlu nedenselliği reddeder; mantığı kelâmdaki kitâbu'n-nazar yöntemine benzetir.

Filozof grupları ve sonraki düşünürler

• Gazzâlî'ye göre materyalistler yaratıcıyı reddeder; naturalistler yaratıcıyı kabul eder ama bedenden bağımsız ruhu ve âhireti reddeder.
• Kindî Meşşâîliğin öncüsü ve ilk İslam filozofudur; Fârâbî el-Medînetü'l-Fâzıla'da erdemli yönetici altında ideal toplumu anlatır, Endülüs'ü de etkilemiştir.
• İbn Rüşd fıkıhla ünlü bir aileden gelir; Faslü'l-makâl'de felsefeyi fıkıhtaki kıyasla meşrulaştırır, Tehâfütü't-Tehâfüt ile Gazzâlî'ye cevap verir.
• İbn Rüşd, âhiretin varlığına inanmayı yeterli sayar; saf Aristotelesçi çizgiyi savunmuştur. İbn Tufeyl Hayy b. Yakzân'da akıl-din uyumunu işler.
• İşrâk kurucusu Sühreverdî'nin gayr-i maddî nuru Meşşâîlikteki akla karşılık gelir; İbn Sînâ'yı Şehristânî, Fahreddin er-Râzî eleştirmiş, Tûsî savunmuştur.
• İbn Haldûn Mukaddime'de toplumların kuruluş ve çöküşünü inceleyen ilm-i umrânı kurmuştur.

Vâcibü'l-vücûd

Varlığı kendinden olan, yokluğu düşünülemeyen zorunlu varlık, yani Tanrı.

Mümkinü'l-vücûd

Var olmak için kendi dışında bir nedene ihtiyaç duyan varlık.

Sudûr

Âlemin Tanrı'dan akıllar yoluyla zorunlu ve kademeli taşması.

Faal akıl

İnsan aklına suretleri verip bilgiyi fiilî kılan, ay altı âlemin akıl sorumlusu.

Mahiyet

Bir şeyin ne olduğu; varlığı (vücud) ise fiilen var olmasıdır.

Müfekkire

Hayal gücünün akıl tarafından kullanılan ve düşünme gücü adını alan hâli.

Vehim

Duyuyla algılanmayan manaları, örneğin sevgi veya korkuyu kavrayan iç güç.

Uçan adam

Nefsin bedenden bağımsız cevher olduğunu göstermek için kurgulanan düşünce deneyi.

Burhân

Cins ve ayrımla yapılan tanıma dayanan kesin kanıt; Tanrı için kurulamaz.

Keşf

Sûfînin uyanıkken melek ve ruhları görüp onlardan bilgi alması.

İlm-i umrân

İbn Haldûn'un toplumların yükseliş ve çöküşünü inceleyen bilimi.

Naturalistler

Doğayı inceleyip yaratıcıyı kabul eden, ama âhireti reddeden zındık sayılan filozoflar.

• Vâcibü'l-vücûd ile mümkinü'l-vücûd karıştırılmamalı; yokluğu düşünülebilen şey mümkündür.
• Fizik maddeye bağlı, metafizik maddeden bağımsız, matematik ise yalnız tanımda bağımsızdır; iki benzer soru zıt cevap ister.
• Gazzâlî sayıları 20, 17 ve 3 olarak ezberlenmeli; Tehâfüt eleştiri, Makâsıd özet, Kîmiyâ-i sa'âdet felsefi olmayan tasavvuf eseridir.
• Materyalistler yaratıcıyı, naturalistler âhireti reddeder; ikisi sık karıştırılır.
• Sudûr yoktan yaratmadan farklıdır; ilk çıkan İlk Akıl, son akıl faal akıldır.