AUZEF Türk Siyasal Hayatı Çıkmış Sorular

Ders, II. Meşrutiyet'ten 1990'lı yıllara uzanan Türk siyasal hayatını anlatır: çok partili yaşamın başlangıcı, savaşlar, tek parti dönemi, çok partili rejim, darbeler, ideolojik akımlar ve yeni toplumsal hareketler.

II. Meşrutiyet ve İttihat ve Terakki dönemi

• II. Meşrutiyet'le partiler kurulmuş, çok partili yaşama ilk adım atılmıştır; öne çıkan sloganlar hürriyet, müsavat, uhuvvet ve adalettir.
• 31 Mart ayaklanmasının nedenleri arasında ordudaki alaylı-mektepli ayrışması ve dini kaygılar vardır.
• Ayaklanmayı Hareket Ordusu bastırmış; sonrasında padişahın yetkileri azalmış, meclisin yetkileri artmıştır.
• Ordu siyasetten kopmamış, tasfiyeler hızlanmıştır; 1912 seçimleri sopalı seçimler olarak anılır.
• Savaş yıllarında ekonomiyi denetlemek için Müdafaa-i Milliye ve Esnaf Cemiyeti gibi kuruluşlar oluşturulmuştur.

Savaşlar ve Osmanlı'nın çözülüşü

• Osmanlı-İtalyan Savaşı Balkan Savaşları'ndan önce çıkmış, Uşi Antlaşması ile bitmiş, Osmanlı Kuzey Afrika'daki son toprağını yitirmiştir.
• İkinci Balkan Savaşı'nın nedeni, Bulgaristan'ın Birinci Balkan Savaşı'nda büyük toprak kazanmasıdır.
• Osmanlı I. Dünya Savaşı'na kendi tercihiyle, Almanya yanında girmiştir.
• Almanya, halifelik sayesinde Osmanlı'nın İngiliz ve Fransız sömürgelerindeki Müslümanlar üzerinde etkili olabileceğini düşünmüştür.

Tek parti dönemi

• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası adem-i merkeziyetçiliği ve liberalizmi savunmuştur.
• Takrir-i Sükûn Kanunu ve İstiklal Mahkemeleri muhalefeti bastıran hukuki araçlardır.
• Kemalist reformlar Osmanlı mirasından kopuşu amaçlamış; halkevleri merkezi ideolojinin yayılmasına hizmet etmiştir.
• Tarih ve dil reformları tek ulusal kimlik kurmayı hedeflemiş; Türk tarih tezi İslam öncesi Orta Asya'ya ağırlık vermiştir.
• 1930'a kadar Lozan'daki gümrük kısıtı nedeniyle zorunlu liberalizm ile devletçilik uzlaşması görülür; Varlık Vergisi ekonominin Türkleştirilmesi adımıdır.

Çok partili hayata geçiş ve DP dönemi

• Savaş sonrası Sovyetlerle ilişkilerin bozulması Türkiye'yi ABD'ye yaklaştırmış, çok partili hayata geçişi kolaylaştırmıştır.
• Dörtlü Takrir DP'nin çıkış noktasıdır; DP tabanında büyük toprak sahipleri öne çıkar.
• Marshall yardımlarıyla tarım makineleşmiş, bu da iç göçü ve kent çevresinde yeni yerleşimleri artırmıştır.
• DP, 1955'ten sonra ekonominin kötüleşmesiyle geriledi; çoğunluk gücüne dayanan yönetimi otoriter olarak nitelenir.
• Kıbrıs meselesinin kökü DP yıllarına uzanır ve hâlâ çözülememiştir.

1960 sonrası: 1961 Anayasası ve dış politika

• MBK içindeki 14'ler, askeri vesayetin derinleşmesini savundukları için tasfiye edilmiştir.
• 1961 Anayasası sosyal devlet anlayışını getirmiş, meclisi Anayasa Mahkemesi gibi kurumlarla dengelemiştir.
• İlk koalisyon AP-CHP ortaklığıyla kurulmuş; milli bakiye sistemi 1965 seçiminde uygulanmıştır.
• Kıbrıs'ta diplomasi, uluslararası kuruluşlar ve askeri güç tehdidi kullanılmış; Johnson mektubu sonrası SSCB ile ilişkiler canlanmıştır.

1960 sonrası sol ve sağ akımlar

• Sol, 1961 Anayasası'nın özgürlükleri, işçi bilinci ve aydın-öğrenci hareketleriyle güçlenmiş; TİP 1965'te 15 milletvekili çıkarmıştır.
• Yön dergisi sol-Kemalist, MDD ise askeri de ittifaka katan bir çizgidir; THKP-C'den Kurtuluşçular ve Devrimci Gençlik çıkmıştır.
• Sağda AP, DP geleneğinin devamıdır; MHP milliyetçi-İslamcı, MNP ve ardılı MSP ise dindar-sanayici çizgidedir.
• Ecevit ortanın solu ve demokratik sol çizgiyi temsil eder; 12 Mart sonrası sosyalist sol çok parçalı kalmıştır, TSİP 1974'te kurulmuştur.

12 Eylül ve Özal dönemi

• Darbe öncesinde şiddet artmış, 1977 kanlı 1 Mayıs yaşanmış, en büyük işçi eylemi TARİŞ'te olmuştur; PKK bu dönemde güçlenmiştir.
• Darbeciler birlik-bütünlüğün zedelenmesini, laiklik karşıtlığını (Konya mitingi, MSP) ve iç-dış tehditleri gerekçe göstermiştir.
• Hedefler yürütmeyi güçlendirmek, güvenlik anlayışı ve milliyetçi-muhafazakâr ile neo-liberal ideolojilerdir; MGK siyasallaşmış kitleleri pasifleştirmiştir.
• 1983 seçimine SODEP ve DYP katılamamış; ANAP milliyetçi, muhafazakâr, liberal ve sosyal demokrat eğilimleri barındırmıştır; Özal dönemi neo-liberal dönüşümle anılır.

Yeni toplumsal hareketler ve Soğuk Savaş sonrası

• Yeni hareketlerin ortak dayanağı modernizm eleştirisi ve postmodernizmdir.
• Feminizm özel alan sorunlarını ataerkilliğe bağlar; KA-DER 1997'de kurulmuştur.
• Gökova termik santral eylemi çevreci hareketin başlangıcıdır; savaş karşıtlığı Kore Savaşı döneminde filizlenmiş, çevreciler ve anarşistlerle ittifak kurmuştur.
• Soğuk Savaş sonrası Türkiye yeni düzende yer aramış, güvenlik devleti eğilimi güçlenmiştir; Kardak ve S-300 krizleri bu düşünceyi desteklemiştir.

Teşebbüs-i şahsi

Bireysel girişim; Prens Sabahattin savunmuştur.

Adem-i merkeziyet

Yönetimde yetkinin yerel birimlere genişletilmesi.

Hareket Ordusu

31 Mart ayaklanmasını bastırmak için kurulan ordu.

Sopalı seçimler

1912'de yapılan baskılı seçimler.

Takrir-i Sükûn

Tek parti döneminde muhalefeti susturan kanun.

Varlık Vergisi

Ekonomide Türk sermayesini öne çıkarmayı amaçlayan uygulama.

Dörtlü Takrir

DP'nin kurucularının sunduğu, muhalefeti belirginleştiren önerge.

Milli bakiye

1965 seçiminde uygulanan seçim sistemi.

Johnson mektubu

Türkiye'de ABD'ye güveni sarsıp SSCB'ye yönelişi hızlandıran mektup.

Sol-Kemalist

Kemalizmi sosyalist fikirlerle birleştiren Yön çizgisi.

MGK

12 Eylül düzeninde siyasallaşmış kitleleri etkisiz kılan kurum.

Neo-liberalizm

Devletin ekonomideki rolünün azaldığı, piyasa odaklı Özal dönemi anlayışı.

• Yanlış/değildir sorularında şıklardaki tarih ve dönemi kontrol edin; Susurluk (1996) ve U-2 (1960) gibi olaylar ilgili dönemin dışındadır.
• Takrir-i Sükûn ve İstiklal Mahkemeleri hukuki baskı aracıdır; Serbest Cumhuriyet Fırkası ise kendini feshetmiştir.
• Parti-çizgi eşleştirmelerinde karıştırmayın: MHP milliyetçi-İslamcı, MNP/MSP dindar çizgi, AP DP'nin devamı, TİP sol.
• Osmanlı-İtalyan Savaşı Balkan Savaşları'ndan önce gelir; Osmanlı I. Dünya Savaşı'na kendi tercihiyle girmiştir.