AUZEF Türk Siyasi Hayatı Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı ve Selçuklu siyasi geleneğinden başlayıp Millî Mücadele, çok partili hayata geçiş, darbeler, koalisyon dönemleri ve AK Parti iktidarı ile Cumhurbaşkanlığı sistemine uzanan Türk siyasi hayatını partiler, liderler ve kırılma noktaları üzerinden ele alır.

Selçuklu ve Osmanlı siyasi gelenek

• Nizamülmülk'ün Siyasetname'si Selçuklu yönetim yapısını (ikta, divanlar) anlatır; hilafet merkezî konusu değildir.
• Müsadere, görevden alınan ya da ölen üst düzey görevlinin mallarına padişah fermanıyla el konulmasıdır.
• Narh, pazardaki malların fiyatlarının yönetimce belirlenip denetlenmesidir.
• Devşirme sistemi Siyasetname geleneğinde kökeni aranamayan Osmanlı kurumudur.
• Toprak sahibi beyler Osmanlı merkezî yapısının parçası sayılmaz.
• Harici anlayışın tekfir prensibi, devlet otoritesinin meşruiyetine temel olmasını engellemiştir.

Meşrutiyet, Millî Mücadele ve erken Cumhuriyet

• 1902 Jön Türk Kongresi'nde merkeziyetçi kanadı Ahmet Rıza, adem-i merkeziyetçi ve özel girişimci kanadı Prens Sabahattin temsil etti.
• 1921 Teşkilat-ı Esasiye meclis hükümeti sistemini getirmiştir.
• Karabekir'in doğu cephesi zaferi Sevr'in uygulanma ihtimalini ortadan kaldırmıştır.
• Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ilk muhalefet partisidir; başında Kâzım Karabekir vardı.
• Cemiyetlerin birleştirilmesi Sivas Kongresi kararıdır, Misak-ı Millî metninde yoktur.

Çok partili hayata geçiş ve DP dönemi

• İnönü'nün 12 Temmuz Beyannamesi çok partili düzenden geri dönülemeyeceğini ortaya koymuştur.
• Gizli oy açık sayım ilkesi 1946 kurultayı kararı değil, 1950 seçimleri için çıkarılan Seçim Kanunu ile gelmiştir.
• 1947 CHP Kurultayı sonrası Köy Enstitülerinde uygulamalı dersler geriledi, kültür dersleri öne çıktı.
• İspat hakkı tartışmalarında DP'den ayrılanlar Hürriyet Partisi'ni kurdu.
• Yüksek Adalet Divanı, tabii yargı ilkesine aykırı kurulmuş olağanüstü mahkemedir.
• Ragıp Gümüşpala Adalet Partisi'nin ilk genel başkanıdır.

1960'lar ve 12 Mart dönemi

• Anayasa Mahkemesi ilk kez 1961 Anayasası'nda yer almıştır.
• Cemal Gürsel ile parti liderleri arasında imzalanan Çankaya Protokolü yeni darbeyi önlemeyi amaçlamıştır.
• 1960'larda ithal ikameci sanayileşme modeli izlenmiştir.
• Küba Krizi sonunda ABD Türkiye'deki Jüpiter füzelerini söktü.
• 12 Mart sonrası Milli Nizam Partisi ve TİP kapatıldı; 1971-73 anayasa değişiklikleri yürütmeyi güçlendirip özgürlükleri daralttı.
• Muhtıranın ilk adımı Demirel hükümetinin çekilmesi oldu; I. Erim Hükümeti 11 teknokrat bakanın istifasıyla bitti.

1970'ler ve 12 Eylül dönemi

• I. MC Hükümeti: AP, MSP, MHP, CGP; II. MC Hükümeti: AP, MSP, MHP.
• TİP 1975'te yeniden kuruldu, başında Behice Boran vardı.
• Ecevit, İnönü'nün 12 Mart hükümetlerine desteğine tepki gösterdi ve liderlik değişti.
• Türkeş yaklaşık dokuz yıl tutuklu kaldı; 1987'de MÇP başkanı oldu.
• Danışma Meclisi il temsilcileri ve MGK atamalı üyelerden oluştu; BTP 1983 seçimi öncesi kapatıldı.
• SHP, 1985'te HP ile SODEP'in birleşmesiyle doğdu.

Özal, 1990'lar ve 2002 öncesi

• Özal'ın siyaseti liberal muhafazakârlığa dayanır; KEİ onun döneminde kuruldu.
• Demirel'in 1993'te Cumhurbaşkanı seçilmesiyle DYP'de Çiller'in rakipleri Köksal Toptan ve İsmet Sezgin oldu.
• Büyük Birlik Partisi 1992'de Muhsin Yazıcıoğlu önderliğinde kuruldu.
• Susurluk Kazası devlet-siyaset-mafya ilişkisini gösterdi ve 'bir dakika karanlık' eylemlerini doğurdu.
• 1999 seçimi milliyetçi ve kimlik temelli partilerin güçlenmesini gösterdi.
• DSP-ANAP-MHP'nin 2002 düzenlemelerinin itici gücü AB uyum yasalarıdır.

AK Parti dönemi ve Cumhurbaşkanlığı sistemi

• AK Parti kendini muhafazakâr demokrat olarak tanımladı; 2001 programı hükümetin ekonomi yetkisini daralttı.
• Cumhurbaşkanının halkça seçilmesi 2007'de kabul edildi, ilk uygulama 2014'te oldu.
• 2011'de CHP ve BDP tutuklu milletvekilleri nedeniyle yemin törenini boykot etti.
• 2014 sonuçları Gezi ve 17-25 Aralık'a rağmen AK Parti desteğinin sürdüğünü gösterdi.
• 2017 sistemi başkanlık sistemine yaklaşır; bakanları Cumhurbaşkanı TBMM onayı olmadan atar.
• 2019 İstanbul seçiminde HDP seçmeninin tercihi belirleyici oldu; Libya ile 2019'da deniz yetki alanı anlaşması imzalandı.

Müsadere

Görevden alınan üst düzey görevlinin mallarına fermanla devlet adına el konulması.

Narh

Osmanlı'da pazar fiyatlarının yönetimce belirlenmesi.

Siyasetname

Nizamülmülk'ün Selçuklu yönetimini anlatan eseri.

Meclis hükümeti sistemi

Yasama ve yürütmenin Meclis'te toplandığı 1921 modeli.

İthal ikameci sanayileşme

İthal malların yurt içi üretimle ikame edilmesi modeli.

Çankaya Protokolü

1961'de koalisyon kurulmasını ve Yassıada kararlarının tartışılmamasını öngören belge.

Muhtıra

12 Mart 1971'de ordunun hükümete müdahalesi.

MC Hükümetleri

1970'lerde Demirel başkanlığında kurulan milliyetçi cephe koalisyonları.

Muhafazakâr demokrasi

AK Parti'nin Milli Görüş'ten ayrıldığını belirten ideolojik tanımı.

Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı

2001 krizi sonrası IMF destekli program.

Arap Baharı

Tunus'ta başlayıp Mısır, Libya ve Suriye'ye yayılan halk hareketleri.

• I. MC Hükümeti dört partili (CGP dahil), II. MC üç partilidir; karıştırılmamalı.
• Gizli oy açık sayım 1946 kurultayı değil, 1950 Seçim Kanunu ile ilgilidir.
• Cumhurbaşkanı halkoyuna 2007'de kavuştu, ilk kez 2014'te seçildi.
• Olumsuz soru kalıplarında (hangisi yer almaz) şıkları tek tek elemek gerekir; BBP 1991'de henüz yoktu.
• Misak-ı Millî ile Sivas Kongresi kararları ve Teşkilat-ı Esasiye ile 1982 Anayasası karıştırılmamalı.