AUZEF Türkiye'de Siyasi Düşünce Çıkmış Sorular

Ders, geç dönem Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan siyasi akımları (Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, liberalizm, feminizm) ve bunların dergileri, öncü isimleri ile kurumlarını ele alır. Modernleşme sürecinin evreleri ve İttihat ve Terakki'nin siyasi ile iktisadi çizgisi de konunun parçasıdır.

Osmanlı modernleşmesi ve basın

• Modernleşme Tanzimat'tan önce başlamış, II. Mahmud döneminde askerî, idarî ve eğitim reformlarıyla hız kazanmıştır.
• Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılması ve merkezî yönetimin güçlenmesi bu dönemin örnekleridir.
• Takvim-i Vekayi, 1831'de çıkan ilk resmî gazetedir.
• Tercüman-ı Ahval, 1860'ta Şinasi ve Agah Efendi'nin çıkardığı ilk özel gazetedir; Tanzimat dönemine aittir.

Genç Osmanlılar

• Namık Kemal, Şinasi ve Ziya Paşa hareketin önde gelen isimleridir.
• Ali Suavi de 1860-70'lerin Genç Osmanlılar çevresindendir ve 1878'de ölmüştür.
• Bu nedenle 1911'de çıkan Türk Yurdu'nda yazması mümkün değildir.

Osmanlıcılık ve Üç Tarz-ı Siyaset

• Osmanlıcılık, din ve ırk gözetmeden bütün tebaayı Osmanlı vatandaşı üst kimliğinde birleştirmeyi amaçlar.
• Ortak İslam anlayışı çevresinde birleştirme hedefi Osmanlıcılığa değil İslamcılığa aittir.
• Yusuf Akçura, 1904'te Üç Tarz-ı Siyaset'te Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülüğü karşılaştırmıştır.
• Akçura, Türkçülüğün devleti kurtaracak bir yol olup olamayacağını tartışmıştır.

İslamcılık

• Mehmet Akif ve Said Halim Paşa gibi isimler Abdülhamit'in baskıcı yönetimini eleştirmiş, şura ilkesiyle Meşrutiyet'i desteklemiştir.
• Akif'in 'Kuran'dan ilham alıp İslam'ı asrın idrakine söyletme' çizgisi kaynaklara dönüş fikridir.
• Şemsettin Günaltay İslamcı kimliğiyle tanınır; 1949-1950 arasında CHP'nin son başbakanı olmuştur.
• Cumhuriyet dönemi İslamcılığı radikal Batılılaşma reformlarına mesafeli veya muhalif kalmış, kültürel köklere dönüşü savunmuştur.

Türkçülük ve Ziya Gökalp

• Gökalp, Türk sosyolojisinin kurucusu ve İttihat ve Terakki üyesidir; Türk milliyetçiliğini sistemleştirmiştir.
• Başlıca eserleri Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak ile Türkçülüğün Esasları'dır.
• Genç Kalemler Türkçülük ve Yeni Lisan hareketinin yayın organıdır; Ömer Seyfettin, Gökalp ve Ali Canip Yöntem yazmıştır.
• Gökalp Türk Yurdu ve Yeni Mecmua'da da yazmış, Servet-i Fünun'da yazmamıştır.
• Türk Ocakları 1912'de kurulmuş, siyasi parti değil kültürel ve bilimsel dernektir; amaç Türklük şuurunu güçlendirmektir.

İttihat ve Terakki ve iktisat

• 1889'da askerî öğrencilerin kurduğu İttihad-ı Osmani Cemiyeti, Ahmet Rıza grubuyla birleşince 1895'te İttihat ve Terakki adını aldı.
• Kurucular arasında Abdullah Cevdet, Hüseyinzade Ali ve İshak Sükuti vardır.
• Milli İktisat politikası kapitülasyonları kaldırmayı ve yerli sermayeyi desteklemeyi öngörür; amaç Müslüman-Türk burjuvazi yaratmaktır.
• Cavid Bey liberal iktisadı savunan Maliye Nazırıdır ve Ulum-u İktisadiye ve İçtimaiye Mecmuası kadrosundadır.

Liberalizm ve muhafazakârlık

• Ahrar Fırkası, Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası liberal düşünceyle ilişkilendirilebilir.
• Yakup Kadri Karaosmanoğlu cumhuriyetçi muhafazakârlar grubunda yer almaz.

Feminist hareketler

• II. Meşrutiyet dönemi kadın hareketinin isimleri Fatma Aliye, Ulviye Mevlan, Halide Edib ve Fatma Nesibe'dir.
• Nermin Abadan Unat Cumhuriyet döneminde yetişmiş bir sosyologdur; Meşrutiyet feministleri arasında sayılmaz.
• 1980 sonrası ikinci dalga hareket ev içi şiddeti ve tacizi siyasal konu yapmıştır.
• Kampanyaları Dayağa Karşı Dayanışma, Kadınlar Dilekçesi ve Bedenimiz Bizimdir'dir; Telgraf İdaresi Protestosu bunlardan değildir.

Osmanlıcılık

Farklı din ve etnik unsurları ortak Osmanlı vatandaşlığı üst kimliğinde toplamayı hedefleyen akım.

İslamcılık

Birliği ortak İslam anlayışı çevresinde arayan, kaynaklara dönüşü ve şurayı savunan akım.

Türkçülük

Türk kimliğini ve Türklük şuurunu temel alan milliyetçi düşünce akımı.

Üç Tarz-ı Siyaset

Yusuf Akçura'nın 1904'te Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülüğü karşılaştırdığı eser.

Milli İktisat

İttihat ve Terakki'nin yerli sermayeye dayalı millî burjuvazi oluşturma politikası.

Takvim-i Vekayi

1831'de II. Mahmut döneminde çıkan ilk resmî gazete.

Genç Kalemler

Türkçülük ve Yeni Lisan hareketinin başlıca dergisi.

Türk Ocakları

1912'de kurulan, Türklük şuurunu kültürel ve bilimsel alanda geliştirmeyi amaçlayan dernek.

Kaynaklara dönüş

İslam'ı doğrudan Kuran'dan alıp çağa göre yeniden yorumlama fikri.

İkinci dalga feminizm

1980 sonrası ev içi şiddet ve tacizi siyasallaştıran kadın hareketi.

• Osmanlıcılık (ortak vatandaşlık) ile İslamcılık (ortak İslam anlayışı) birbirine karıştırılmamalıdır.
• Dergi sorularında dönem önemlidir: Tercüman-ı Ahval ve Ali Suavi Tanzimat çevresine, Türk Yurdu ve Genç Kalemler II. Meşrutiyet'e aittir.
• Servet-i Fünun Edebiyat-ı Cedide'nin organıdır; Gökalp'in yazı yazdığı dergilerden değildir.
• Meşrutiyet dönemi kadın hareketi ile 1980 sonrası ikinci dalga hareketin isim ve eylemleri ayrı tutulmalıdır.
• Eser-yazar eşleşmeleri sık sorulur: Üç Tarz-ı Siyaset Akçura'ya, Türkçülüğün Esasları Gökalp'e aittir.