AUZEF Uluslararası Örgütler Çıkmış Sorular

Ders, uluslararası örgütlerin ortaya çıkışını, hukuki niteliğini ve kuruluş-değişiklik-ayrılma süreçlerini ele alır; ardından Milletler Cemiyeti ile Birleşmiş Milletler'in yapısını, organlarını ve işleyişini anlatır.

Tarihsel gelişim

• Orta Çağ'da Hansa Ligi, Kuzey Avrupa ticaret şehirlerinin ortak ticari çıkarları için kurduğu ilk örgütlenmelerden biridir.
• 1899 ve 1907 Lahey Barış Konferansları silahsızlanma fikrini ilk kez uluslararası gündeme taşımıştır.
• Savaş sonrası düzen fikri 1941'de Roosevelt ve Churchill'in imzaladığı Atlantik Bildirisi'nde belirmiştir.
• Atlantik Bildirisi toprak ilhakına karşı çıkar ve kalıcı bir güvenlik sistemi önerir.

Uluslararası örgütün niteliği ve kuruluşu

• Örgüt, devletler arası bir ilişkiye ve devletlerarası bir antlaşmaya dayanır; sivil girişimler örgüt doğurmaz.
• Devletleri bir araya getiren temel unsur ortak menfaattir.
• Kurucu antlaşma Şart, Misak, Anayasa ya da Statü adını alabilir; genelge bu türlerden değildir.
• Kurucu statü, örgüte hukuki kişilik kazandırır: antlaşma yapma, mal edinme, dava açma imkânı doğar.
• Antlaşma; sözleşme, ortak beyanname, konferans sonucu veya başka bir örgütün kararıyla yapılabilir.
• Kurucu belgeye dayanmayan, tüzel kişiliği olmayan geçici yapılar de facto örgüt sayılır.

Değişiklik, ayrılma ve organlar

• Kurucu antlaşmayı değiştirmek zordur; basit çoğunluk yetmez, nitelikli çoğunluk veya oybirliği ile iç hukuk onayı aranır.
• Devlet örgütten ayrılabilir, ama kurucu antlaşmadaki bildirim süresi, borç gibi şartlara uymak zorundadır.
• Genel Kurul (Asamble) en geniş katılımlı organdır; her üyenin eşit oyu vardır, bütçeyi onaylar ve yürütmeyi denetler.

Milletler Cemiyeti

• Fikir, I. Dünya Savaşı sonrası 1919 Paris Barış Konferansı'nda karara bağlanmıştır.
• Kalıcı ve kurumsal bir sekretaryaya sahip ilk örgüttür.
• Siyasi uyuşmazlıklarda asıl karar yetkisi Konsey'dedir.
• Daimi Manda Komisyonu, mandater devletlerin raporlarını inceleyerek manda yönetimini denetlemiştir.
• Çöküş nedenleri: ABD'nin hiç üye olmaması ve kararların oybirliğiyle alınması.

Birleşmiş Milletler: üyelik ve organlar

• Esas üyelik asli üyeliktir; ayrıca gözlemci üyelik vardır, gözlemci söz alır ama oy kullanamaz.
• Üyelik başvurusunda önce Güvenlik Konseyi tavsiye verir, sonra Genel Kurul üçte iki çoğunlukla karara bağlar.
• Genel Kurul olağan olarak yılda bir kez, Eylül'de toplanır; olağanüstü toplantı da yapılabilir.
• Uluslararası Adalet Divanı, BM'nin başlıca yargı organıdır, Lahey'dedir; uyuşmazlıkları çözer, görüş bildirir.
• UNESCO eğitim, bilim ve kültürde iş birliği yapan, ana organ olmayan uzmanlık kuruluşudur.

Güvenlik Konseyi ve müdahale

• Veto yetkili beş daimi üye ABD, Rusya, Çin, İngiltere ve Fransa'dır; Almanya yoktur.
• Şart, devletlerin iç işlerine karışmayı yasaklar.
• İstisna: barışın ve güvenliğin ihlali ya da açık tehdit hâlinde Konsey yaptırım veya askeri müdahale kararı verebilir.

Uluslararası örgüt

Devletlerin ortak ve sürekli bir amaç için hukuki çerçevede kurduğu kalıcı kurumsal yapı.

Hukuki kişilik

Örgütün antlaşma yapabilme, mal edinme ve dava açabilme ehliyeti; kurucu statüden doğar.

De facto örgüt

Kurucu antlaşması olmayan, fiilen oluşan ve tüzel kişiliği bulunmayan geçici yapı.

Ortak menfaat

Devletleri egemenliklerinden bir ölçüde feragate götüren, örgütün doğuşunu sağlayan temel unsur.

Ahde vefa

Taahhütlere uyma ilkesi; ayrılan devleti de kurucu antlaşmadaki şartlara bağlar.

Genel Kurul (Asamble)

Tüm üyelerin eşit oyla katıldığı, en kapsayıcı müzakere organı.

Manda Sistemi

Savaşı kaybedenlerin elinden çıkan sömürge ve toprakların Cemiyet adına yönetilmesi düzeni.

Daimi Manda Komisyonu

Manda yönetimlerinin raporlarını inceleyen Milletler Cemiyeti organı.

Veto

Güvenlik Konseyi'nin beş daimi üyesinin kararı engelleyebilme yetkisi.

Gözlemci üyelik

Asli üye olmayanlara tanınan, söz hakkı veren ama oy hakkı vermeyen statü.

Uluslararası Adalet Divanı

BM'nin Lahey'de bulunan başlıca yargı organı.

• Milletler Cemiyeti'nde asıl siyasi karar organı Konsey'dir; Genel Kurul sadece görüşme zemini olarak ele alınır.
• Uluslararası Adalet Divanı ve ECOSOC ana organdır; UNESCO ise uzmanlık kuruluşudur, bu ikisi karıştırılmamalıdır.
• Kurucu antlaşma değişikliğinde basit çoğunluk yanlış seçenektir; nitelikli çoğunluk ya da oybirliği doğrudur.
• Ayrılma sorularında devletin serbestçe ayrılabildiği ama kurucu antlaşma şartlarına uymak zorunda olduğu unutulmamalıdır.
• Konferans ile Lahey, Paris ayrımı önemlidir: silahsızlanma Lahey'de, Cemiyet fikri Paris'te gündeme gelmiştir.