AUZEF Yaşlı Bakım Mesleğinde Psikolojik ve Etik Konular Çıkmış Sorular

Ders, yaşlı bakımında rol alan kişilerin psikolojik yüklerini, bakımın etik temellerini ve davranış bilimlerinin temel kavramlarını ele alır. Mutluluk, duygusal emek, bakım verme güçlüğü, yardım davranışı ve yaşlılık dönemi gelişimi öne çıkan konulardır.

Yaşlı bakımı ve bakım verenin yükü

• Bakımı üstlenmenin nedenleri arasında vefa, merhamet ve büyüklere saygı gibi toplumsal değerler bulunur.
• Aile içi bakım her zaman gönüllü değildir; yaşlının maaşına ya da evine ihtiyaç duyulması veya çaresizlik de etkili olabilir.
• Bakım uykusuzluk, stres ve yorgunluk getirdiğinden psikolojik doyum her zaman sağlanmaz.
• Bakım verme güçlüğü gerilme, baskı ve tükenmişliktir; psikolojik olduğu kadar bedensel boyutu da vardır.
• Bel fıtığı gelişmesi ya da uykusuzluk gibi fiziksel zararlar objektif güçlük sayılır.

Yaşlı istismarı ve savunma mekanizması

• Yaşlının maaşına el koymak, malını izinsiz satmak veya baskıyla sözleşme imzalatmak ekonomik (maddi) istismardır.
• Ekonomik istismar yaşlıyı yoksullaştırır ve bağımsızlığını zedeler.
• Yansıtmada kişi kendi kabul edemediği duyguyu karşısındakinde var sayar.
• Tükenmiş bakım verenin kendi öfkesini yaşlıya atfetmesi yansıtmaya örnektir.

Yaşlılık dönemi ve ihtiyaçlar

• Erikson'un son evresi 65 yaş sonrasıdır ve krizi benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluktur.
• Yaşamı anlamlı bulan huzur ve bilgelik kazanır, pişmanlık duyan umutsuzluğa düşer.
• Maslow piramidinin zirvesi kendini gerçekleştirme ihtiyacıdır; yaratıcılık ve potansiyelin gelişimini kapsar.
• Üst basamak için güvenlik, aidiyet ve saygı gibi alt ihtiyaçların yeterince karşılanması gerekir.

Etik kuramlar

• Teleolojik (sonuçsalcı) etik eylemi sonucuna göre değerlendirir; en bilinen biçimi Bentham ve Mill'in faydacılığıdır.
• Deontolojik etik ödeve ve niyete bakar; kurucusu Kant'tır.
• Erdem etiği Aristo'ya dayanır ve karakterin geliştirilmesini merkeze alır.
• Erdem etiğine göre karakter alışkanlıkla kazanılır; bu yüzden ahlak eğitimi ve yetişkinlerin rol model olması önemlidir.

Mutluluk ve çalışma yaşamı

• Aristo mutluluğu erdemli eylemin ve çalışmanın sonucu sayar.
• Kant'ta ahlakın temeli mutluluk değil ödev ve iyi istenç, Demokritos'ta ise iç huzur ve ölçülülüktür (Euthymia).
• Klasik görüşe göre mutluluk, iyinin bilinmesine ve ona uygun yaşamaya bağlıdır; her koşulda haz aşırı hedonizmdir.
• Çalışma gelir yanında aidiyet, statü ve sosyal ilişki sağlayabilir.
• Mutluluk yönetiminden sorumlu yöneticide en temel özellik empati kurabilmedir.

Duygusal emek ve duygusal zekâ

• Duygusal emek, işin gereği duyguyu sergileme ya da gizleme çabasıdır.
• Sergilenen duygular olumlu olabileceği gibi olumsuz da olabilir; kurum çalışanın duygu yönetimini denetleyebilir.
• En çok müşteriyle doğrudan ilişkili hizmet işlerinde görülür; yaşlı bakımı bunlardandır.
• Goleman'a göre duygusal zekâ öz-farkındalık, öz-yönetim, öz-motivasyon, empati ve sosyal becerilerden oluşur.

Davranış bilimleri ve yardım davranışı

• Davranış bilimleri psikoloji, sosyoloji ve antropoloji gibi çok disiplinli bir alandır ve yalnızca insanı incelemez.
• Sosyoloji toplumsal olguları, antropoloji kültürel ilişkileri inceler; sosyal psikoloji grubun bireye etkisini de kapsar.
• Davranış süreci uyaran, organizma ve tepki sırasıyla işler.
• Toplumsal normlar yardım etmeyi harekete geçiren başlıca etkendir.
• Seyirci etkisinde kalabalık arttıkça sorumluluk paylaşılır ve yardım isteği azalır.
• Çalışma psikolojisi performansı ve iş doyumunu artırmayı amaçlar; motivasyon konusudur, yalnız iş ortamıyla sınırlı değildir.
• Mobbing, örgütsel davranış ile çalışma psikolojisinin ortak konusudur.

Ekonomik istismar

Yaşlının para, mülk ya da maaşının rızası dışında veya baskıyla kullanılmasıdır.

Yansıtma

Kişinin kabul edemediği kendi duygusunu başkasında varmış gibi algılamasıdır.

Benlik bütünlüğüne karşı umutsuzluk

Erikson'un yaşlılık evresindeki krizidir; yaşamı gözden geçirmenin sonucunu anlatır.

Kendini gerçekleştirme

Maslow piramidinin tepesinde yer alan, potansiyeli tam geliştirme ihtiyacıdır.

Teleolojik etik

Eylemin değerini doğurduğu sonuca göre belirleyen anlayıştır.

Deontolojik etik

Eylemi sonucuna değil ödeve ve niyete göre değerlendiren ödev etiğidir.

Erdem etiği

Cesaret, dürüstlük gibi karakter özelliklerini ahlakın merkezine koyan anlayıştır.

Duygusal emek

Çalışanın işin gereği olarak belirli duyguları gösterme ya da gizleme çabasıdır.

Bakım verme güçlüğü

Uzun süreli bakımın bakım verende yarattığı psikolojik ve bedensel yüktür.

Seyirci etkisi

Olay yerinde kişi sayısı arttıkça yardım olasılığının azalmasıdır.

Mobbing

İş yerinde bir çalışana uygulanan psikolojik taciz, dışlama ve yıldırmadır.

Triyaj

Afet ve toplu kazalarda mağdurları hafif, orta ve ağır diye sınıflandırma uygulamasıdır.

• Faydacılık (Bentham, Mill) sonuca, deontoloji (Kant) ödeve, erdem etiği (Aristo) karaktere dayanır; üçünü karıştırma.
• Aristo mutluluğu eylemin sonucu sayar; Kant'ta temel mutluluk değil ödevdir.
• Bakım verme güçlüğü yalnızca psikolojik değildir; bedensel sıkıntılar objektif güçlüktür.
• Duygusal emekte duygular yalnızca olumlu olmak zorunda değildir; kurum denetleyebilir.
• Davranış bilimleri yalnızca sosyoloji ve psikolojiden oluşmaz ve yalnız insanı incelemez.