AUZEF Yaşlılarda Fiziksel Sağlık Sorunları ve Rehabilitasyon Çıkmış Sorular

Ders, yaşlılıkta görülen kemik, eklem, omurga ve duyu sistemi değişikliklerini, diyabet gibi eşlik eden hastalıkları, ağrı türlerini ve kırık ile protez sonrası rehabilitasyon ilkelerini ele alır.

Kemik ve omurga anatomisi

• Omuz bölgesi üç kemikten oluşur: clavicula, scapula ve humerus.
• Scapula üçgen biçimli yassı kemiktir; çok sayıda kas tutunur ve humerus ile omuz eklemini yapar.
• Clavicula en geç olgunlaşan kemiktir; kemikleşmesi 21 yaşında tamamlanır.
• Disk, omurlar arasındaki lifli kıkırdaktır; esneklik sağlar, yükü dağıtır. Omurga boyunun büyük kısmını omurlar oluşturur, diskler değil.
• Yaşlılıkta disklerin su kaybı ve yıpranması fıtık veya kireçlenmeye yol açabilir.

Yaşlılıkta omurga ve eklem sorunları

• Omur çökmesi, kas zayıflığı ve disk aşınması sırtta aşırı kamburluğa, yani kifoza neden olur.
• Eklem dejenerasyonu (kireçlenme) kıkırdağın yıpranmasıdır; 75 yaş üstünde yaklaşık yüzde 80 oranında görülür.
• Diz osteoartritinin ayırt edici belirtisi en az yarım saat süren sabah tutukluğudur.
• Hareket sırasında ağrı vardır; ağrısız osteofit tek başına belirti sayılmaz.

Osteoporoz

• Hastalığı tanımlayan özellik kemik yoğunluğunun azalmasıdır; DEXA ile ölçülür.
• Yaş ve menopoz risk etkenidir.
• Değiştirilemeyen risk etkenleri: kadın cinsiyet, beyaz ırk, ileri yaş, genetik yatkınlık, düşük kemik kitlesi.
• Alkol kullanımı yaşam tarzına bağlı, değiştirilebilir bir risk etkenidir.

Kırıklar ve komplikasyonlar

• Basit (kapalı) kırıkta kemik iki parçaya ayrılır, parçalar yerinde kalır ve çevre doku az zarar görür.
• Kısmi (inkomplet) kırıkta kemik tek parçadır; çatlak veya ezilme vardır, iyileşme çabuktur.
• Açık kırık deriyi deler; parçalı kırıkta kemik çok parçaya ufalanır.
• Uzun hareketsizlik kas hacmi ve gücü kaybına, yani kas atrofisine yol açar.
• Atrofiyi önlemek için izometrik egzersizler ve alçı sonrası fizyoterapi uygulanır.

Kalça protezi ve egzersiz ilkeleri

• Ameliyat sonrası ilk gün: ayak bileği pompalama, uyluk ve kalça kası kasma, kontrollü kalça-diz bükme önerilir.
• Bisiklet çevirme kalçaya fazla yük bindirdiği ve çıkık riskini artırdığı için önerilmez.
• Bacak bacak üstüne atmak, dizi kalça üstüne çıkarmak ve bacakları içe çaprazlamak yasaktır; protez dislokasyonu riski vardır.
• Ekstansiyon egzersizleri disk sorunlarında ve fleksiyona bağlı postüral ağrılarda kullanılır; spondilolistezis kontrendikasyondur.
• Dizi kireçlenmiş yaşlıda ilk güçlendirilecek kas kuadriseps femoristir.

Duyusal değişimler ve denge

• Yaşlanmada görme keskinliği ve ışığa duyarlılık azalır, işitme zayıflar.
• Kronik hastalıklar nedeniyle ağrı yakınmaları azalmaz, artar.
• Propriosepsiyon vücudun uzaydaki konumunu algılamadır.
• Düşme riskini azaltmada denge ve propriosepsiyon egzersizleri (ör. tek ayak üstünde durma) temeldir.

Ağrı türleri

• Akut ağrı ani başlar, kısa sürer, doku hasarından doğar ve başlangıçta kaygı ile huzursuzluk eşlik eder.
• Kronik ağrı aylarca sürer.
• Somatik ağrı deri, kas, kemik ve eklemden kaynaklanır; yeri net gösterilir.
• Viseral ağrı iç organlardan kaynaklanır; yeri belirsiz ve yaygındır.

Diyabet

• Yüksek kan şekeri sinirlere zarar verir; periferik nöropatide ayakta ağrı, sıcaklık ve dokunma hissi kaybolur.
• En ciddi risk, yaraların fark edilmeyip enfekte olması; diyabetik ayak ülseri ve ampütasyona kadar gidebilir.
• Dört altın kural: yeterli hareket, tıbbi izlem, sağlıklı beslenme, düzenli sosyal yaşam.
• Aşırı şeker tüketimi kaçınılması gereken davranıştır.
• Bel çevresi erkekte 102 cm, kadında 88 cm üzerindeyse diyabet riski yüksektir.

Scapula

Kürek kemiği; sırtın üst kısmında yassı, üçgen biçimli kemiktir.

Clavicula

Köprücük kemiği; omuzu gövdeye bağlar, en geç 21 yaşında olgunlaşır.

Kifoz

Sırttaki dışa eğriliğin aşırı artması, yani kamburluk.

Disk

Omurlar arasındaki lifli kıkırdak yapı; esneklik verir ve yükü dağıtır.

Osteoporoz

Mineral kaybıyla kemik yoğunluğunun azalması ve kemiğin zayıflaması.

Eklem dejenerasyonu

Eklem kıkırdağının uzun süreli yüklenmeyle aşınması, kireçlenme.

Propriosepsiyon

Vücudun uzaydaki konumunu algılama, derin duyu.

Dislokasyon

Protezin eklem yuvasından çıkması.

Kas atrofisi

Hareketsizlik sonucu kas hacmi ve gücünün azalması.

Periferik nöropati

Yüksek kan şekerine bağlı sinir hasarı; ayakta his kaybı yapar.

Viseral ağrı

İç organ kaynaklı, yeri tam belirlenemeyen yaygın ağrı.

Spondilolistezis

Omurun öne kayması; ekstansiyon egzersizleri kaymayı artırdığı için kontrendikedir.

• Akut ve kronik ağrı süreyle, somatik ve viseral ağrı kaynak ve yer belirginliğiyle ayrılır.
• Basit kırıkta kemik iki parçadır; kısmi kırıkta kemik tek parçadır, çatlak veya ezilme vardır.
• Yaşlılıkta ağrı yakınması azalmaz, artar; görme ve işitme ise geriler.
• Ekstansiyon egzersizlerinin endikasyonları ile spondilolistezis kontrendikasyonunu karıştırmamalı.
• Değiştirilemeyen risk etkenleri (yaş, cinsiyet, ırk, genetik) ile değiştirilebilenleri (alkol gibi) ayırmak gerekir.