Anadolu AÖF Beslenmenin Temel İlkeleri Çıkmış Sorular

Ders, besin ögelerinin türlerini, vücuttaki görevlerini ve eksiklik hastalıklarını ele alır; ayrıca yaşam dönemlerine göre beslenme, besin grupları, beslenme eğitimi ve güncel beslenme akımlarını kapsar.

Beslenmenin amacı ve gereksinimi belirleyen etmenler

• Beslenmenin asıl hedefi yeterli ve dengeli beslenmektir; yalnızca açlığı bastırmak veya hayatta kalmak değildir.
• Besin gereksinimini yaş, cinsiyet, büyüme dönemi, genetik yapı ve iklim belirler.
• Sosyal statü gereksinimi değiştirmez; yalnızca besine ulaşma gücünü ve alışkanlıkları etkiler.
• Yetersiz ve dengesiz beslenme vücut direncini düşürür, hastalık riskini artırır.
• Beslenme bilimi besin ögelerinin türünü, miktarını ve vücuttaki işlevini inceler.

Besin ögelerinin görevlerine göre sınıflandırılması

• Enerji verenler karbonhidrat ve yağdır; yapıcı-onarıcı olan protein büyümeyi ve doku yenilenmesini sağlar.
• Vitamin, mineral ve su düzenleyici gruptadır; iz elementler de metabolik olayları düzenler.
• Karbonhidratlar ucuz ve kolay saklanır; enerjinin yaklaşık yarısından fazlasını karşılar.
• Glukoz hızlı enerji kaynağıdır; fazlası önce glikojen, sonra yağ olarak depolanır.
• İki monosakkaritin birleşmesiyle disakkarit oluşur; ince bağırsakta enzimlerle hidroliz edilerek sindirilir.

Protein ve lipitler

• Birincil protein yapısı, amino asitlerin peptit bağlarıyla doğrusal dizilmesidir.
• Keratin saç, kıl ve tırnağın; kollajen bağ doku, kemik ve kıkırdağın yapısal proteinidir.
• Pişirme proteinleri açarak enzimlerin etkisini kolaylaştırır ve sindirimi artırır.
• Lipitler organik çözücülerde çözünür, suda çözünmez; hidroliz olan ve olmayan diye ikiye ayrılır.
• Zeytinyağının başlıca yağ asidi oleiktir; süt yağı ağırlıklı doymuş yağ asidi içerir.

Vitaminler ve eksiklik hastalıkları

• A, D, E ve K yağda çözünür; B grubu ve C suda çözünür.
• A eksikliği gece körlüğü, C eksikliği skorbüt, B1 eksikliği beriberi, niasin eksikliği pellegra yapar.
• B12 eksikliği pernisiyöz anemiye yol açar; B12 yalnızca hayvansal besinlerde bulunur.
• Folik asit eksikliğinde kansızlık ve cilt-mukoza yaraları görülür.
• E vitamini antioksidandır, yaşlanmayı geciktirir; K vitamini pıhtılaşma ve kemik gelişiminde rol alır.

Mineraller ve su

• Mineraller inorganiktir; bazen organik moleküllerin parçası, bazen tuz biçiminde bulunur.
• Kalsiyum kemik, kas kasılması, sinir iletimi ve pıhtılaşmada; fosfor kalsiyumla kemik sertliğinde görevlidir.
• Demir hemoglobinde ve oksijen taşınmasında; çinko doku onarımı ve zihinsel işlevlerde önemlidir.
• Sodyum ve potasyum birlikte sıvı dengesini ve sinir-kas işleyişini düzenler.
• İyot eksikliği basit guatra yol açar; iyotlu tuz bunu önler.
• Su hidrofilik maddeleri çözer.

Besin grupları ve beslenme biçimleri

• Süt grubu kalsiyum içerir; yumurta protein kaynağı olarak et grubundadır.
• Et grubu: kırmızı et, kümes hayvanı, su ürünleri, kuru baklagil, yağlı kuruyemiş ve yumurta.
• Sebzeler yenen kısma göre sınıflanır; enginarda çiçek yenir.
• Vejetaryen beslenmede ağırlıklı olarak bitkisel besinler tüketilir.
• Fast food obezite, diyabet ve kalp-damar hastalıkları riskini artırır; Slow Food buna karşı doğmuş harekettir.

Yaşam dönemleri, hastalıklar ve beslenme eğitimi

• Büyüme dönemlerinde, gebelik ve emzirmede enerji ihtiyacı yüksektir; yaşlılıkta azalır.
• Ağır işte çalışanların enerji gereksinimi hafif işte çalışanlardan fazladır.
• Ülser hastaları gaz yapan ve mideyi tahriş eden kuru baklagillerden uzak durmalıdır.
• Toplumsal eğitimde okul etkinlikleri artırılır, etiket ve son kullanma tarihi okuma alışkanlığı kazandırılır.
• Eğitimi kimin, hangi araçlarla vereceği kaynakları değerlendirme aşamasında belirlenir.

Beden kitle indeksi

Vücut ağırlığının (kg) boyun metre cinsinden karesine bölünmesiyle bulunan göstergedir.

Nörotransmitter

Sinir hücreleri arasında sinyal taşıyan, vücudun ürettiği kimyasal habercidir; dopamin ve serotonin örnektir.

ATP

Hücrenin enerji birimidir; yüksek enerjili fosfat bağları kopunca enerji açığa çıkar.

Glikojen

Glukozun karaciğer ve kaslarda depolanan biçimidir.

Keratin

Saç, kıl, tırnak ve epidermisin suda çözünmeyen yapısal proteinidir.

Disakkarit

İki monosakkaritin glikozit bağıyla birleşmesinden oluşan çift şekerdir; sükroz, maltoz, laktoz gibi.

Kazein

Sütün ana proteinidir ve süte beyaz rengini verir.

Oleik asit

Zeytinyağında bulunan tekli doymamış yağ asididir.

Laktik ve asetik asit

Laktik asit yoğurtta, asetik asit sirkede bulunur.

İz element

Demir, çinko, iyot gibi az miktarda gereken ama hayati olan, enzimlere kofaktör olan minerallerdir.

Hidrofilik

Suda çözünen, suyu seven maddeler için kullanılan terimdir.

• Vitamin eksikliği hastalık eşleşmeleri sık sorulur: A-gece körlüğü, B1-beriberi, B3-pellegra, B12-pernisiyöz anemi, C-skorbüt.
• Sosyal statü gereksinimi değil, besine ulaşmayı etkiler; bu soru farklı biçimlerde tekrarlanır.
• Yumurta süt grubuna değil et grubuna girer; süt kalsiyum nedeniyle ayrı gruptadır.
• Yağda çözünen vitaminler A, D, E, K'dir; B12 hariç suda çözünenler depolanmaz.
• Sodyum-potasyum ve kalsiyum-fosfor ikililerinin görevlerini birbirine karıştırmamak gerekir.