ATA-AÖF Genel Sanat Tarihi Çıkmış Sorular

Genel Sanat Tarihi dersi; Eski Mısır, Mezopotamya, Anadolu uygarlıkları, Yunan, Roma, Bizans, İslam ve Türk sanatı ile Rönesans'tan modern akımlara uzanan mimari, heykel, resim ve süsleme geleneklerini kapsar.

Mısır, Mezopotamya ve Doğu uygarlıkları

• Mastaba, Mısır'ın ilk anıt mezar tipidir; üst üste eklenen mastabalar basamaklı piramide dönüşmüştür.
• Gize'deki Keops Piramidi en eski ve en büyük piramit olarak bilinir.
• Hiyeroglif Mısır'ın resim ve sembollerden oluşan kutsal yazısıdır; Mısır heykelinde frontal duruş görülür.
• Sümerler çivi yazısını geliştirmiş, kule biçimli tapınakları ziggurat adıyla anılmıştır.
• Babürlüler Tac Mahal'i yaptırmıştır; Hint sanatının kökleri İndus Vadisi'ne uzanır.
• Pekin'deki Yasak Şehir, Ming ve Çing hanedanlarının yaklaşık 500 yıl kullandığı saraydır.

Anadolu'nun İlk Çağ uygarlıkları

• Hititler kendi devlet belgelerinde yazıyı düzenli kullanan ilk yerli devlettir.
• Frigler Gordion merkezlidir; tümülüs mezarları ve ahşap-maden işçiliğiyle tanınır.
• Urartular Van çevresinde taş kale, maden işçiliği ve sulama kanallarıyla öne çıkar.
• Lidyalılar sikkeyi bulmuş, Likyalılar bilinen ilk demokratik birliği kurmuştur.
• Truva Çanakkale sınırlarındadır; Asurlular ise Anadolu dışında, Mezopotamya'da kurulmuştur.

Antik Yunan ve Roma

• Üç Yunan nizamı: sade Dor, volütlü İyon, akanthus yapraklı ve en süslü Korint.
• Arkaik Dönem'de çıplak genç erkek heykellerine Kouros, kadın figürlerine Kore denir.
• Roma'ya özgü yapılar: amfitiyatro (Colosseum), zafer takı, mausoleum ve kent merkezi forum.
• Pompei, MS 79'daki Vezüv patlamasında kül altında kalmıştır.
• Künk, suyu ileten pişmiş toprak borudur.
• Yılanlı Sütun Delfi'den, Gotlar Sütunu ise Topkapı dış bahçesinde İstanbul'dadır; Hipodrom yaklaşık 100.000 kişiliktir.

Bizans sanatı

• Ayasofya kubbeli bazilika planlıdır; kubbe yükü pandantifler ve yarım kubbelerle taşınır.
• Pandantif, kare plan üzerine kubbe oturtmayı sağlayan küresel üçgen geçiş öğesidir.
• Bizans kiliselerinde bazilika, haç ve merkezî planlar görülür; T plan Bizans'a ait değildir.
• Mozaik, tessera adlı küçük parçaların harca dizilmesidir; Kariye İstanbul'dadır.
• Apsis, kilisenin doğudaki yarım daire çıkıntısıdır ve mihrabın karşılığıdır.
• İznik'te 325'te toplanan konsil Hristiyanlık için önemli bir dönüm noktasıdır.

Erken İslam sanatı

• Şam Ulu Camii, I. Velid döneminde yapılmış mozaikli ilk anıtsal camidir.
• Kubbetü's-Sahra, Halife Abdülmelik tarafından 691'de kutsal kaya üzerine yaptırılmıştır.
• Kuseyr Amra, figürlü freskleri olan Emevi çöl saray-hamamıdır.
• Bağdat'ı Halife Mansur dairesel planla kurmuştur; Kubbetü's-Süleybiye ilk türbedir.
• Ribat sınır savunma yapısıdır; ordugâh camileri fetih bölgelerindeki ilk camilerdir.
• Kûfî köşeli yazıdır; erken İslam madeni eşyasında Sasani ve Bizans etkisi belirgindir.

Türk sanatı: Orta Asya ve Selçuklu

• Anav, Karasuk, Taşlık ve Afanesyevo kültürleri erken Türk sanatının örnekleridir.
• Balbal, kurgan önüne dikilen taş figürdür; Orhun yazıtları Moğolistan'dadır.
• Uygurlar duvar resmi geleneğini başlatmış, Karahanlılar ilk büyük Müslüman Türk devleti olarak ribatlar yaptırmıştır.
• Çini ilk kez Damgan Minaresi'nde görülür; Keykavus Şifahanesi türbesinde çini mozaik ve tuğla birlikte kullanılmıştır.
• Kümbet içte kubbe, dışta konik çatıyla kapanır; Malatya Ulu Camii dört eyvanlı tek örnektir.
• Erzurum Ulu Camii Saltuklu, Elbistan Ulu Camii Dulkadiroğlu, Emir Bayındır Kümbeti Ahlat'tadır.

Osmanlı mimarisi ve türk süsleme sanatları

• Bursa Muradiye Külliyesi Erken Osmanlı eseridir; külliye cami merkezli yapı topluluğudur.
• Sinan: Şehzade çıraklık, Süleymaniye kalfalık, Selimiye ustalık eseridir.
• Nuruosmaniye gibi yapılar Osmanlı Barok mimarisine aittir.
• Kündekâri ahşap tekniğidir; malakari boyalı alçı kabartmadır; Battal Ebru serpme ebrudur.
• Çarköşe bir cilt tekniğidir, Rumi ve Hatayi ise cilt üslubudur.
• Muvakkithane vakit hesabı yapılan saat odasıdır.

Gotik, Rönesans ve modern akımlar

• Gotik katedrallerde uçan payanda yan itkiyi dışarı aktarır, böylece geniş vitray açılır.
• Rönesans Floransa'da doğmuş, perspektif ve hümanizm öne çıkmıştır.
• Barok hareketli ve açık kompozisyonludur; Bernini Dört Irmak Çeşmesi'ni yapmıştır, da Vinci Rönesans'ındır.
• De Chirico Metafizik Resim'in öncüsüdür; Çığlık Munch'a aittir.
• Picasso Kübizm, Matisse Fovizm, Monet İzlenimcilik ile anılır.
• Mühendishane-i Berrî gibi askerî okullar ilk Türk ressamları yetiştirmiştir.

Mastaba

Mısır'da yer altı mezar odası üstünde kesik piramit biçimli ilk anıt mezar.

Ziggurat

Mezopotamya'da katları daralarak yükselen kule tapınak.

Pandantif

Kare plan ile kubbe arasındaki köşeleri dolduran içbükey üçgen geçiş öğesi.

Uçan payanda

Gotik yapılarda tonoz itkisini dış ayaklara taşıyan kemerli destek.

Külliye

Cami çevresinde medrese, hamam, imaret ve şifahanenin birlikte kurulduğu yapı topluluğu.

Kümbet

İçte kubbeli, dışta konik veya piramidal çatılı anıt mezar.

Ribat

Sınırda asker barındıran, sonra kervansaray işlevi kazanan müstahkem yapı.

Apsis

Kilisenin doğu ucundaki yarım daire planlı çıkıntı.

Malakari

Düşük kabartmalı alçının boyanmasıyla yapılan iç süsleme.

Kündekâri

Ahşap parçaların çivisiz ve tutkalsız geçirilmesiyle yapılan teknik.

Forum

Roma kentinin yönetim, din ve ticaret merkezi olan meydanı.

Muvakkithane

Namaz vakitlerini hesaplayan saat odası.

• Kouros erkek, Kore kadın heykelidir; Dor, İyon, Korint başlıklarıyla ayırt edilir.
• Pandantif ile uçan payanda, Bizans ve Gotik ayrımında karıştırılmamalıdır.
• Çığlık Munch'a, Avignonlu Kızlar Picasso'ya aittir; akım-sanatçı eşleşmesine dikkat edilmelidir.
• Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye sırası çıraklık, kalfalık, ustalıktır.
• Kendi sınırı dışında kalan seçeneklerde (Ayasofya, İran, Asurlular, T plan, Çarköşe) olumsuz soru kökü aranmalıdır.