ATA-AÖF Hukukun Temel Kavramları Çıkmış Sorular

Ders, hukukun temel kavramlarını ele alır: hukuk ve diğer toplumsal kurallar, devlet kuramları, kişiler, haklar, hukuki işlemler, yorum, yargı düzeni, anayasal haklar ve ceza hukukunun temel ilkeleri ile kısa bir muhasebe bölümünü içerir.

Devlet ve hukuk düzeni

• İlahi Hukuk Teorisi devletin temelini tanrısal iradeye, Biyolojik Teori ise doğup gelişen ve ölen canlı organizmaya benzetmeye dayandırır.
• Çekya, Çekoslovakya'dan barışçıl yolla ayrılarak kurulan devlete örnektir.
• Kendi kaderini tayin ilkesi ilk kez Birleşmiş Milletler Antlaşması'nda yer almıştır.
• Liberal devlet ekonomiye karışmaz; sosyalist devlette üretim araçları kamuya aittir ve ekonomi merkezî planlamayla yürür.
• Kuvvetler ayrılığı yasama, yürütme ve yargının ayrı ve bağımsız organlarca kullanılmasını ifade eder.

Toplumsal kurallar ve hukuk kuralları

• Hukuku ahlak ve dinden ayıran en belirgin özellik, yaptırımının devlet gücüyle desteklenmesidir.
• Ahlak kurallarının yaptırımı manevidir (kınanma, vicdan azabı, ayıplanma); para cezası hukuka özgüdür.
• Hukuk yalnızca dünyevi ilişkileri düzenler; din kuralları hem dünyevi hem uhrevi alanı kapsar.
• Emredici kurallardan farklı olarak tamamlayıcı kurallar, taraflar aksini kararlaştırmadıkça boşluğu doldurur.
• Anayasa hukuku kamu hukuku dalıdır; miras, eşya, borçlar ve ticaret hukuku özel hukuk dalıdır.
• Aynı konuyu düzenleyen kurallar topluluğuna hukuki kurum denir; evlilik, mülkiyet, miras örnektir.

Yorum, boşluk ve kanunun uygulanması

• Yorum yöntemleri lafzi, sistematik, tarihsel ve amaçsal yorumdur; bilimsel yorum ve yasama yorumu bu sayıda değildir.
• Yasama yorumunu kanunu çıkaran organ yapar; hâkim içtihat ve doktrinden yararlanır.
• Hüküm içi boşluk, kanun koyucunun bilerek bıraktığı ve hâkime takdir yetkisi veren boşluktur.
• Yeni kanunun eskisini açıkça kaldırması açık ilgadır.
• Yürürlük tarihi belirtilmeyen Cumhurbaşkanlığı kararnameleri Resmî Gazete'de yayımlandığı gün yürürlüğe girer.
• Ceza kanunlarında mülkilik esastır; koruma ve evrensellik ilkeleri yurt dışı fiillerde yargı yetkisi verir.

Kişiler ve haklar

• Gerçek kişilik tam ve sağ doğumla başlar; yerleşim yeri sürekli kalma niyetiyle oturulan yerdir, yazlık sayılmaz.
• Kurtulma ihtimali olmayan kazada kaybolanlar için ölüm karinesi, belirsiz kayboluşta gaiplik söz konusudur.
• Ölüm tehlikesi dışındaki kayboluşta gaiplik için son haberden 5 yıl gerekir; son ilandan sonra bekleme süresi bir yıldır.
• Tüzel kişiliğin unsuru örgütlenmedir; ultra vires ilkesi tüzel kişinin ehliyetini kuruluş amacıyla sınırlar. Köyler tüzel kişidir.
• Normatif sistemde şartlar gerçekleşince tüzel kişilik kendiliğinden kazanılır.
• Mülkiyet kullanma, yararlanma ve tasarruf yetkilerini verir; intifa ve sükna hakları devredilemez, mirasçıya geçmez.
• Devir halinde hak kaybı nispidir; İrade Teorisi hakkı hukukun tanıdığı irade kudreti sayar.

Hukuki olay, işlem ve sonuçları

• Hukuki olay insan iradesinden bağımsız sonuç doğurur (ölüm, doğum, deprem); temerrüt ihtarı hukuki işlem benzeri fiildir.
• Kararlarda iradeler aynı yöndedir; sözleşmelerde karşılıklıdır.
• Kurucu unsur eksikse yokluk söz konusudur; aynı cinsiyetten kişilerin evliliği buna örnektir.
• Şekle uyulmadan yapılan taşınmaz satışı kesin hükümsüzdür; ehliyetsizlik, hukuka ve ahlaka aykırılık da baştan geçersizlik doğurur.
• Borçlandırıcı işlem pasifi artırır; borcu sona erdiren en doğal yol ifadır.
• Hakkın sırf zarar vermek için kullanılması hakkın kötüye kullanılmasıdır ve korunmaz.
• Zarar aynen veya nakden tazmin edilir; kişilik değerleri zedelenirse manevi tazminat istenir.

Yargı düzeni ve usul

• Yargı anayasa, idari ve adli yargı olarak ayrılır; ceza yargısı adli yargıdadır.
• İlk derece kararlarını bölge adliye mahkemesi istinaf, Yargıtay temyiz yoluyla inceler.
• Uyuşmazlık Mahkemesi adli ve idari yargı arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin çözer.
• Vergi mahkemelerinde dava açma süresi kural olarak 30 gündür; kamu alacağı uyuşmazlıkları vergi davasıdır.
• Taraf ehliyeti dava şartıdır; eksikse dava usulden reddedilir. Tahkim itirazı ise ilk itirazdır.
• Soruşturmada tutuklamaya sulh ceza hâkimliği karar verir; sanık 18 yaşından küçükse duruşma kapalı yapılır.

Anayasal haklar ve ceza ilkeleri

• Anayasa Mahkemesi norm denetimi, Yüce Divan görevi ve bireysel başvuru ile ilgilenir; dernek ve vakıf denetimi görevi değildir.
• Bireysel başvuru 2010 değişikliğiyle getirilmiş, başvurular 2012'de alınmaya başlamıştır.
• Somut norm denetimi, görülen davada mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne itirazıdır.
• Haklar üç kuşaktır; negatif statü hakları devlete müdahale yasağı getirir, sağlık hakkı pozitif statüdedir.
• Masumiyet karinesi, kesin hükme kadar kişiye suçlu gibi davranılmasını engeller.
• Suç ve ceza yalnızca kanunla konulur; kanun yürürlükten sonraki olaylara uygulanır (ileriye yürüme).
• Hürriyetten yoksun kılma kesintisiz suçtur; işlenme anı eylemin bittiği andır.

Temel muhasebe

• Varlıklar, borçlar ile sermayenin toplamına eşittir; varlıktan borç çıkınca öz sermaye kalır.
• Gelir hesaplarındaki artış alacağa, gider hesaplarındaki artış borca yazılır.
• Dönem gelir ve giderleri 690 Dönem Kârı veya Zararı hesabında karşılaştırılır.
• Veresiye alınan malın iadesinde 320 Satıcılar hesabı borçlandırılır.
• Kiralanan iş yerinin restorasyon gideri 264 Özel Maliyetler hesabında izlenir.
• VUK 218'e göre kayıtlar arasında boşluk bırakılamaz ve satır atlanamaz.

Koruma ilkesi

Devletin temel çıkarlarını zedeleyen fiilleri yer ve uyruğa bakmadan yargılayabilmesi.

Evrensellik ilkesi

Uluslararası hukuk gereği, kendisiyle bağı olmayan bazı fiillerin de yargılanabilmesi.

Mülkilik

Devletin ülkesinde işlenen her suça uyruğa bakmadan kendi kanunlarını uygulaması.

Hukuki işlem

Sonucu kişinin iradesine uygun doğan işlem; vasiyet, bağışlama, satım örnektir.

Kesin hükümsüzlük

İşlemin baştan itibaren geçersiz olması (mutlak butlan).

Yokluk

Kurucu unsurun eksikliği nedeniyle işlemin hiç doğmamış sayılması.

Gaiplik

Uzun süre haber alınamayan kişi hakkında mahkemece verilen ölüm sayılma kararı.

Ultra vires

Tüzel kişinin yalnızca kuruluş amacı çerçevesinde işlem yapabilmesi.

Tamamlayıcı kural

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça devreye giren yedek hukuk kuralı.

Hüküm içi boşluk

Hâkime bilinçli olarak takdir yetkisi bırakan eksik düzenleme.

Masumiyet karinesi

Kesinleşmiş mahkûmiyet olmadıkça kişinin suçsuz sayılması.

Nakden tazmin

Zararın para ödenerek giderilmesi.

• Lafzi yorum sözcük ve dil bilgisine, sistematik yorum kuralın kanun bütünündeki yerine bakar; bilimsel yorum yöntem sayılmaz.
• Yokluk (kurucu unsur eksik) ile kesin hükümsüzlük (şekil, ehliyet, hukuka aykırılık) karıştırılmamalıdır.
• Ölüm karinesi ile gaiplik ayrımında kazada kaybolma ve süreler belirleyicidir.
• Mülkilik, koruma ve evrensellik ilkeleri; fiilin yeri, failin uyruğu ve çıkar bağına göre ayrılır.
• Mülkiyet devredilebilir, intifa ve sükna hakları devredilemez ve mirasçıya geçmez.