ATA-AÖF Kimyasal Maddeler ve Tehlikeleri Çıkmış Sorular

Ders, kimyasal maddelerin yanma, patlama, zehirlenme ve radyasyon gibi tehlikelerini, bunların sınıflandırılmasını, etiketlenmesini, depolanmasını ve mevzuat ile kişisel korunma yöntemlerini ele alır.

Yanma, yangın ve söndürme

• Yanma için yanıcı madde, oksijen (yakıcı) ve ısı birlikte bulunmalıdır; biri eksikse yanma gerçekleşmez.
• Zincirleme tepkime eklenince yangın dörtgeni oluşur; temel üçlü ise yangın üçgenidir.
• Karbondioksit yangın üçgeninin öğesi değildir, oksijeni azaltarak söndürmede kullanılır.
• Halon gazları ozon tabakasına zarar verdiği için yasaklanmış, yerine heptafloropropan (HFC-227) kullanılır.
• NFPA, oksitleyicileri yanma hızına etkisine göre dört sınıfa ayırır; dördüncü sınıf patlayıcı tepkime yapabilir.

Yanıcı sıvılar ve fiziksel özellikler

• Parlama noktası, sıvı buharlarının ateş kaynağıyla tutuşabildiği en düşük sıcaklıktır; alev çekilince yanma sürmeyebilir.
• Sürekli yanma için parlama noktasından daha yüksek olan yanma noktasına çıkmak gerekir.
• Kaynama noktasında sıvının buhar basıncı dış atmosfer basıncına eşitlenir.
• Yağ apolar olduğu için suyla karışmaz ve heterojen karışım verir; tuz, şeker, alkol ve çamaşır suyu suda çözünür.
• Güçlü asit üzerine su eklenirse ekzotermik tepkime sıçramaya yol açar; bu yüzden suya yavaşça asit eklenir.

Patlayıcılar ve patlama

• Patlayıcılar zayıf, kuvvetli, birincil ve ikincil gibi gruplara ayrılır; hava yastığı bir patlayıcı sınıfı değildir.
• Birincil patlayıcılar ısıya, şoka ve sürtünmeye çok duyarlıdır, başlatıcı olarak kullanılır; DDNP örnektir.
• RDX, TNT, PETN ve ANFO ikincil patlayıcılardır, patlamak için güçlü şok ister.
• Tahıl tozu kapalı ortamda patlayabilir; karbondioksit ise kararlı bir inert gazdır ve patlamaz.
• LPG tankı yangınında hem mekanik (basınçla kap yırtılması) hem kimyasal (gaz yanması) patlama birlikte görülebilir.

Gazlar ve kimyasal temeller

• Klor hem reaktif hem zehirli bir gazdır; hidrojen yanıcı, oksijen yakıcıdır, ikisi de zehirli sayılmaz.
• Helyum ve azot reaktif olmayan basit boğucu gazlardır.
• Bir mol suda N tane molekül, toplam 3N atom bulunur.
• CaCO₃ içinde karbonun yükseltgenme sayısı +4'tür.
• İyonik, kovalent ve metalik bağ kimyasal bağdır; hidrojen bağı ve dipol-dipol etkileşimi zayıf fiziksel etkileşimdir.
• Çamaşır suyu amonyak içermez; amonyakla karışırsa tehlikeli gaz çıkar, fırın temizleyicilerinde amonyak bulunur.

Radyasyon

• Kararsız çekirdekler kararlı hale geçerken yaydığı enerjiye radyasyon enerjisi denir.
• Gıda ışınlamada en yaygın ışın gama ışınlarıdır; işlem mikroorganizmaları ve böcekleri yok eder, raf ömrünü uzatır.
• Işınlanmış gıda ambalajında Radura logosu bulunur.
• Becquerel, Gray, Sievert ve Röntgen doz veya aktivite ölçüsüdür; yarılanma süresi bir zaman ölçüsüdür.
• Kaynak tipi gözlük morötesi ve kızılötesi ışınlara karşı koruyan koyu camlar taşır.

Tehlike sınıflandırması, etiket ve taşıma

• GHS tehlikeleri üç ana grupta toplar: fiziksel, sağlık ve çevresel zararlar.
• Eski R kodları risk kodlarıdır, S kodları güvenlik önlemlerini bildirir; GHS'de yerini H ve P kodları almıştır.
• Korozif maddeler göz, cilt ve solunum yolunda kalıcı doku hasarı ve kimyasal yanık yapar.
• Nörotoksin, kanserojen gibi etkenler kimyasal tehlikeler grubundadır.
• ADR Sınıf 9 içinde M1 kodu, solunması sağlığa zararlı ince toz maddeleri belirtir.
• Güvenlik bilgi formu 16 başlıklı olup tat ve koku bilgisi içermez.

Atık yönetimi ve depolama

• Tutuşabilir atıklar düşük parlama noktalı sıvılar, alevlenir gazlar ve kolay yanan katılardır; her organik madde kolay tutuşmaz.
• Önlenemeyen tehlikeli atık, oluştuğu yere en yakın uygun tesiste bertaraf edilir (yakınlık ilkesi).
• Birbirine karışınca zehirli gaz, patlama veya ısı veren atıklar uyumsuzluk ilkesiyle ayrı alanlarda saklanır.
• Siyanür gibi çok zehirli maddeler kilitli dolapta tutulur, yetkili personel kullanır.
• Havalandırma emiş ağızı havadan ağır gazlarda zemine, hafif gazlarda tavana yakın olmalıdır.

Mevzuat, sınır değerler ve korunma

• KKDİK'te teknik dosya ve güvenlik bilgi formunu hazırlama yetkisi Kimyasal Değerlendirme Uzmanındadır.
• Gürültüde 85 dB(A) üst eylem değerinde kulak koruyucu kullanılır.
• Kurşun için biyolojik sınır değer vardır; kanda 100 ml'de 40 μg aşılınca sağlık gözetimi başlar.
• Kapalı alanda oksijen en az yüzde 19,5 olmalıdır; girişten önce ölçüm yapılır.
• Paraşütçü kemeri tüm vücudu korur ve düşme darbesini birkaç noktaya dağıtır.
• Küçük iş yerlerinde kontrol listeleri risk değerlendirmesinin yerini tutmaz ama ön tespite yardım eder.
• Usulünce yürürlüğe giren uluslararası andlaşmalar (Stockholm gibi) kanun hükmündedir.
• Sınır değer belirleme gibi önlemler hukukun önleyici işlevine örnektir.

Yangın üçgeni

Yanıcı madde, oksijen ve ısıdan oluşan temel yanma öğeleridir.

Parlama noktası

Sıvının yüzeyinde ateşle alevlenebilecek buhar karışımı oluşan en düşük sıcaklıktır.

Kaynama noktası

Sıvının buhar basıncının dış basınca eşitlendiği sıcaklıktır.

Birincil patlayıcı

Isı, şok ve sürtünmeye çok duyarlı, başlatıcı olarak kullanılan patlayıcıdır.

Korozif madde

Canlı dokuda kalıcı hasar ve kimyasal yanık oluşturan maddedir.

GHS

Kimyasal tehlikeleri fiziksel, sağlık ve çevresel olmak üzere sınıflandıran küresel sistemdir.

Risk kodları (R)

Eski etiketlemede kimyasalın tehlikelerini anlatan kodlardır.

Radura

Işınlanmış gıdaları gösteren yeşil daire biçimli sembolüdür.

Yarılanma süresi

Radyoaktif aktivitenin yarıya düştüğü süredir, doz birimi değildir.

Ekzotermik tepkime

Isı açığa çıkaran tepkimedir.

Biyolojik sınır değer

Çalışanın kan veya idrarındaki madde birikimi için belirlenen sınırdır.

KDU

KKDİK kapsamında teknik dosyaları hazırlama yetkisi olan Kimyasal Değerlendirme Uzmanıdır.

• Parlama noktası ile yanma noktasını ve kaynama noktasını karıştırma; parlama noktası en düşük olandır.
• Birincil patlayıcı (DDNP) ile ikincil patlayıcıları (TNT, RDX, PETN, ANFO) ayır.
• R kodları risk, S kodları güvenlik önlemidir; GHS'de H ve P kodları kullanılır.
• Hidrojen bağı ve dipol-dipol kimyasal bağ değildir, yalnız iyonik, kovalent ve metalik bağ kimyasal bağdır.
• Ölçüm değerlerini ayırt et: gürültü 85 dB, oksijen yüzde 19,5, kanda kurşun için gözetim eşiği 40 μg.