AUZEF Afet Ekonomisi ve Sigortacılığı Çıkmış Sorular

Ders, ihtiyaç, fayda ve üretim gibi temel ekonomi kavramlarından yola çıkarak afetlerin türlerini, ekonomik etkilerini, kamu maliyesine yansımalarını ve afet finansmanı ile sigorta yöntemlerini ele alır. Türkiye örnekleri olarak 1999 Marmara Depremi, AFAD ve belediyelerin rolü öne çıkar.

Temel ekonomi kavramları

• İhtiyaç eksikliği hissedilen ve giderilmek istenen duygudur; fayda ise malın ihtiyacı karşılama gücüdür.
• Hizmetler soyuttur, kalite ölçümü zordur; mallarda tüketiciyle birebir ilişki zayıftır.
• Üretim faktörleri doğal kaynak, emek, sermaye ve girişimdir; kredi bunlardan biri değildir.
• Doğal kaynakların milli gelirden aldığı pay rant adını taşır.
• Kapitalist sistemde üretim araçlarında özel mülkiyet esastır.
• Vergiler, sosyal güvenlik primleri ve kamu işletme kârları kamunun tasarruf kaynaklarıdır.

Afet kavramı ve sınıflandırma

• Olayın afet sayılması için insanları etkilemesi gerekir.
• Afetin büyüklüğünü doğal etmenler (örneğin yerleşimlere uzaklık) ve insan kaynaklı etmenler belirler; yönetim şekli bunlardan biri değildir.
• Bir afetin tetiklediği yeni afete ikincil afet denir.
• En yaygın ayrım doğal ve insan kaynaklı (beşeri) afetlerdir.
• Tsunami ve deprem jeolojik, erozyon ve kuraklık meteorolojik kökenlidir; Türkiye'de en sık deprem türü tektoniktir.
• Savaş ve sabotaj gibi kasıtlı eylemler de beşeri afettir; gelişmiş silahlı savaşlar teknolojik savaş sayılır.

Afet ekonomisinin alanları

• Afet ekonomisi doğal ve insan kaynaklı afetlerin ekonomik boyutunu birlikte inceler.
• Jeolojik afetlerde en çok deprem üzerinde durulur; 2010 İzlanda yanardağ patlaması Avrupa hava trafiğini aksattı.
• Meteorolojik afetler çığ, fırtına, hortum, erozyon ve kuraklığı kapsar; volkanik patlama dışarıda kalır.
• İnsan kaynaklı afetlerde savaş ekonomisi (karneleme, seferberlik) ve terör ekonomisi (önlemler, harcama kısıtı) öne çıkar.
• Yangın maliyetleri insan kaynaklı afetlerin ekonomisinde incelenir.
• Afet sonrası dayanıksız tüketim mallarına talep artışı afet ekonomisinin konusudur.

Ekonomik etki türleri ve ölçüm

• Afet kayıpları piyasada parayla ifade edilen olumsuz sonuçlardır; gelir ve satış azalması ile mülk hasarı piyasa temelli etkilerdir.
• Afet maliyetleri sigortacı ve hükümetlerin yaptığı nakit ödemelerdir; afet zararları fiziksel yıkımı gösterir.
• Doğrudan etki afetin hemen ardındaki fiziksel yıkımdır ve ölçülmesi en kolay olandır.
• Dolaylı etkilerin ölçümü daha zordur; veri için hane anketleri ve bölgesel ekonomik tahmin teknikleri kullanılır.
• Karşılanmayan kayıplar mağdurların üzerinde kalır; kayıt dışı yastık altı birikimler ölçüm aracı değildir.
• Afet kayıplarına ilişkin veriler düzenli ve eksiksiz değildir.

İkincil etkiler ve makro sonuçlar

• İkincil etkiler çoğunlukla yeterince analiz edilmez.
• Kısa vadede GSYİH düşer, enflasyon yükselir, kişi başına gelir olumsuz etkilenir.
• Yatırımların gecikmesi ekonomik fırsat kaybıdır; kalkınma programları iptal, erteleme veya değişikliğe uğrar.
• Sel sonrası salgınlar dördüncü günden sonra görülür; insan kaynaklı afetlerde hastalıklar göçlerle ilişkilidir.
• Çernobil ve Fukuşima doğadaki değişimlerle; 1999 sonrası sigorta hisselerindeki düşüş finansal piyasalarla ilgilidir.
• Can kaybı ve yıkılan kamu binaları doğrudan etkidir; Van sonrası salgınlar ve Soma kazası sonrası işsizlik ikincil/dolaylı sonuçlara örnektir.

Kamu maliyesi ve 1999 Marmara Depremi

• Afet sonrası kamu gelirleri düşer, acil yardım ve yeniden yapılanma harcamaları artar (mali etkiler).
• 1999 sonrası vergi erteleme ve kayıpları devletin gelirlerine yönelik olumsuz etkidir.
• En büyük zarar gören kuruluş TÜPRAŞ, kamu finansmanında en ağır yük bütçe olmuştur.
• Devletin tek başına yetersiz kalması sigortacılıktan yararlanmayı gerektirir.
• Para arzının düşmesi afet sonrası için söylenemez.
• Cumhuriyet tarihinin en büyük doğrudan ekonomik etkisi 1939 Erzincan Depremi'nde görülmüştür.

Afet yönetimi ve kurumlar

• Afet yönetiminin son aşaması yeniden yapılanmadır.
• AFAD İçişleri Bakanlığına bağlıdır; 2017 merkezi bütçeden 1,2 milyar pay almıştır.
• AFAD 2016 ödeneğinin en büyük kısmı sermaye giderlerine ve Taşra Teşkilatına gitmiştir.
• İlin risk ve hazırlık işlerini Taşra Teşkilatı yürütür.
• Belediye Gelirleri Kanunu'nun 80. maddesindeki harçların %50'si afet uygulamalarına ayrılır.
• Belediye afet giderleri yerel bütçeden karşılanır; Ankara'da Afet Koordinasyon Şube Müdürlüğü görevlidir.

Afet finansmanı

• Afet sigortası afet öncesi bir yöntemdir; en çok kullanılan ve en olumlu sonuç veren araçtır.
• Afet sonrası yöntemler öncesi araçları destekleyici rol oynar.
• Afet tahvilleri deprem, kasırga ve sel risklerini kapsar; ilk Türkiye afet bonosu 2013'tedir.
• Afet tahvili piyasası en gelişmiş olarak ABD'dedir.
• 1999 sonrası Bedelli Askerlik Yasası ve Özel İletişim Vergisi (harcama ve işlem vergisi) gelir sağladı.
• Ahlaki tehlike, politik kaygılar ve tutarsız siyasi tercihler finansmanı zorlaştırır.

İhtiyaç

Eksikliği hissedilen ve giderilmesi istenen duygudur.

Fayda

Mal veya hizmetin bir ihtiyacı karşılayabilme gücüdür.

Rant

Doğal kaynakların milli gelirden aldığı paydır.

İkincil afet

Bir afetin etkisiyle ortaya çıkan yeni afet olayıdır.

Afet kayıpları

Piyasada oluşan, parayla ifade edilebilen olumsuz ekonomik sonuçlardır.

Afet maliyetleri

Sigortacı ve hükümetlerin kayıpları karşılamak için yaptığı nakit ödemelerdir.

Afet zararları

Fiziksel göstergelerle ölçülen maddi tahribattır.

Doğrudan etki

Afetin sabit varlık, stok ve sermaye üzerinde hemen yarattığı fiziksel sonuçlardır.

Dolaylı etki

Fiziksel yıkımın sonradan doğurduğu ekonomik sonuçlardır; ölçümü zordur.

Savaş ekonomisi

Karneleme ve seferberlik gibi uygulamalarla özetlenen ekonomik düzendir.

Terör ekonomisi

Terör nedeniyle alınan ekonomik önlemleri ve harcama sınırlamalarını anlatır.

Afet tahvili

Deprem, kasırga, sel gibi riskleri kapsayan finansman aracıdır.

• Doğrudan etki (fiziksel yıkım, can kaybı, yıkılan bina) ile dolaylı ve ikincil etkiler sık karıştırılır.
• Afet kayıpları, afet maliyetleri ve afet zararları kavramlarının tanımlarını ayrı ayrı öğrenmek gerekir.
• Jeolojik (deprem, tsunami, volkan) ve meteorolojik (kuraklık, erozyon, çığ) afet gruplarını karıştırmamak önemlidir.
• Soruların çoğu olumsuz kökle gelir (yer almaz, yanlıştır); kesin doğru ifadeler elemede işe yarar.
• Afet öncesi (sigorta, tahvil) ve sonrası finansman yöntemleri ile 1999 sonrası vergi uygulamaları ayırt edilmelidir.