AUZEF Anadolu ve Mezopotamya Tarihi Çıkmış Sorular

Ders, Anadolu ve Mezopotamya'nın Paleolitik'ten Tunç Çağı'na uzanan tarihini işler. Yerleşik hayata geçiş, ilk yazı, Mezopotamya devletleri, Elam, Mari ve Anadolu İlk Tunç Çağı kültürleri başlıca konulardır.

Taş Çağları ve yerleşik hayata geçiş

• Paleolitik dönem Türkçede Yontma Taş adıyla anılır; Cilalı Taş adı Neolitik için kullanılır.
• İlk insan barınakları mağara ve kaya sığınaklarıdır; Karain, Şanidar ve Yarımburgaz örnektir.
• Natuf kültürü yaklaşık MÖ 11.000-9300 arasındadır; Levant'tan Kuzey Mezopotamya'ya geniş bir alanda görülür.
• Natuf'ta yarı yerleşik yaşam, yuvarlak barınaklar ve yabani tahıl toplayıcılığı öne çıkar.
• Şanidar Mağarası Zagros'tadır; Neandertal iskeletleriyle tanınır ve üst katmanında 26 Natuf gömüsü bulunmuştur.
• Çayönü'nde ızgara, hücre ve geniş odalı evlerin ardışıklığı köy mimarisinin gelişimini gösterir.
• Çatalhöyük Çanak Çömlekli Neolitik'in tanınmış yerleşimidir; evleri bitişik, damdan girişli ve duvar resimlidir.

Güney Mezopotamya'da erken dönemler ve yazı

• Uzun orta salonlu plan ve rizalitli cepheler ilk kez Obeyd döneminde yaygınlaşmıştır.
• Yazı ilk kez MÖ 4. binyıl sonunda Geç Uruk döneminde, Uruk'ta görülür.
• İlk tabletlerde resim işaretleri vardır ve çoğunlukla tapınak ekonomisi kayıtlarında kullanılmıştır.
• Resim yazısı zamanla çivi yazısına dönüşmüş ve Yakındoğu'ya yayılmıştır.
• Mezopotamya kültür alanı Dicle-Fırat havzası, Basra Körfezi'ne uzanan alan ve Elam'ı kapsar; Nübye dışındadır.

Akkad, Ur ve Babil

• Akkad Devleti MÖ 24. yüzyılda Sargon tarafından kurulmuştur; en geniş sınırlarına torunu Naram-Sin döneminde ulaşmıştır.
• Sargon Uruk, Ur, Lagaş ve Mari'yi denetimine almıştır; Ugarit bu kentler arasında yoktur.
• Sargon Doğum Efsanesi'nde doğar doğmaz terk edilen, sonra kral olan kahraman motifi vurgulanır.
• Akkad'ın yıkılışından sonra Guti egemenliği, ardından Ur-Nammu ile III. Ur Hanedanlığı gelir.
• Hammurabi Kanunları kısasa kısas ilkelidir, diorit steleye yazılmıştır ve Eski Babil Krallığı'na aittir.

Mari Krallığı

• Mari Çağı MÖ 1830-1760 arasıdır; Yahdun-Lim ile başlar, Zimri-Lim'in Hammurabi'ye yenilmesiyle biter.
• Kent Yukarı Fırat'ta siyasi ve ticari merkezdi; saray arşivindeki çivi yazılı tabletler başlıca kaynaktır.
• Zimri-Lim, Yamhad kralının kızı Şibtu ile evlenerek Halep merkezli Yamhad ile ittifakı pekiştirmiştir.
• Yaklaşık 260 mekânlı, 2,5 hektarlık Zimri-Lim Sarayı Mezopotamya mimarisinde ayrıcalıklı bir örnektir.

Elam ve İran bölgesi

• Elam, Huzistan ovasını ve Zagros'un batı eteklerini kapsar; en önemli merkezi Susa'dır.
• Proto-Elam kültürünün ayırt edici öğesi, MÖ 4. binyıl sonunda gelişen ve büyük oranda çözülememiş yazıdır.
• İran Kalkolitiği'nin başlıca höyükleri Tepe Hisar, Tepe Sialk, Susa ve Tepe Yahya'dır.
• Bastam Kalkolitik değil, II. Rusa dönemine ait bir Urartu kalesidir.

Urartu öncesi ve Deniz Kavimleri

• I. Salmanassar, Van Gölü çevresindeki Uruadri-Nairi topluluklarıyla savaştığını kitabelerinde anlatan ilk Assur kralıdır.
• Bu metinler Urartu Devleti kurulmadan önceki bölgesel durumu aydınlatır.
• Urartu Devleti'nin kurulması Deniz Kavimleri Göçü ile doğrudan ilişkili sayılmaz.

Anadolu İlk Tunç Çağı

• Tunç, bakır ile kalayın karışımıdır; bakırdan sert olduğu için alet ve silahta ilerleme sağlamıştır.
• Batı Anadolu İlk Tunç Çağı I. Periyodu yaklaşık MÖ 3000-2700'dür; Troia I en iyi örnektir.
• Troia'daki kazılar yüz yılı aşkındır ve Batı Anadolu kronolojisinin temelidir.
• Megaron, Batı Anadolu'da en yaygın dikdörtgen planlı ev tipidir; gaga ağızlı testi bu bölgeye özgü kaptır.
• Küllüoba Eskişehir'dedir; Anadolu Yerleşme Planı Demircihöyük mimarisinden tanımlanmıştır.
• Alacahöyük Orta Anadolu'da ölü gömme gelenekleri ve madeni buluntulu mezarlarıyla öne çıkar.
• Karaz kültürü Kafkasya'dan Doğu Anadolu ve Kuzey Suriye üzerinden Doğu Akdeniz'e yayılır.

Höyük

Aynı yerde art arda kurulan yerleşmelerin kalıntılarının birikmesiyle oluşan yapay tepe; kronoloji için güvenilirdir.

Yontma Taş Devri

Paleolitik Çağ'ın Türkçe kaynaklardaki yaygın adı.

Natuf

MÖ 11.000-9300 arasındaki, geniş alana yayılmış Epipaleolitik kültür.

Mari Çağı

Mari'nin Yukarı Fırat'ta merkez olduğu MÖ 1830-1760 dönemi.

Proto-Elam yazısı

Susa çevresinde MÖ 4. binyıl sonunda kullanılan, çözülememiş özgün yazı sistemi.

Rizalit

Dış cephedeki girintili çıkıntılı düzen; Obeyd döneminde görülür.

Megaron

Batı Anadolu İlk Tunç Çağı'nda yaygın dikdörtgen planlı ev.

Tunç

Bakır ve kalay alaşımı.

Karaz

Kafkasya'dan Doğu Akdeniz'e yayılan İlk Tunç Çağı kültürü.

Guti

Akkad sonrası Mezopotamya'ya egemen olan Zagros kökenli topluluklar.

• Sıralama: Akkad, Guti egemenliği, III. Ur Hanedanlığı; Hammurabi ise Eski Babil'dir.
• Ugarit, Nübye ve Bastam gibi 'yer almaz' şıkları sık çıkar; her biri ait olmadığı gruptan ayırt edilmelidir.
• Yontma Taş (Paleolitik) ile Cilalı Taş (Neolitik) karıştırılmamalıdır.
• Troia, Küllüoba ve Demircihöyük Batı Anadolu'yu; Alacahöyük ve Alişar İç Anadolu'yu temsil eder.
• Yazının ilk görüldüğü dönem Geç Uruk, uzun salonlu planın ilk görüldüğü dönem Obeyd'dir.