AUZEF Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi I Çıkmış Sorular

Ders, Osmanlı'daki yenileşme çabalarından başlayıp dış borç, azınlık sorunları, Meşrutiyet dönemleri, I. Dünya Savaşı ve Milli Mücadele'nin hazırlık ile örgütlenme sürecine uzanan dönemi ele alır.

Yenileşme ve II. Mahmut dönemi

• Nizam-ı Cedit programı III. Selim döneminde uygulandı; Avrupa'da sürekli elçilikler açılarak sürekli diplomasiye geçildi.
• 1808'de Alemdar Mustafa Paşa öncülüğünde Sened-i İttifak imzalandı; padişah yetkisi ilk kez sınırlandı, âyanlar tanındı.
• 1826'da Yeniçeri Ocağı kaldırıldı, yerine 1827'de Asakir-i Mansure-i Muhammediye kuruldu.
• Divan-ı Hümayun'un yerini nezaretler aldı; sadrazamın bulunduğu Babıâli hükümet ve bürokrasi merkezi oldu.
• 1831'de kurulan muhtarlık, âyanların etkisini kırıp halk ile devlet arasında bağ kurdu.
• Hariciye Nezareti 1836'da kuruldu; 1838'de elçilik yazışmaları için Fransızca benimsendi.

Dış ilişkiler ve kayıplar

• 1648 Vestfalya Antlaşması Avrupa'da yeni güç dengeleri doğurdu ve uzun vadede Osmanlı aleyhine sonuç verdi.
• Rusya, Küçük Kaynarca'yı yanlış yorumlayarak Ortodoksları koruma iddiasında bulundu.
• 1779 Aynalıkavak Tenkihnamesi ile Kırım tümüyle yitirildi.
• 1828-1829 savaşını bitiren Edirne Antlaşması bağımsız Yunanistan'ın yolunu açtı.
• 1821-1823 Osmanlı-İran Savaşı Erzurum Antlaşması ile bitti; 1639 sınırları esas alındı.

Ekonomik çöküş ve dış borçlar

• İlk dış borç Kırım Savaşı sırasında, 1854'te alındı.
• Borçlar yatırımdan çok bütçe açığı, saray ve savaş giderleri ile faizlere gitti.
• 1838 Balta Limanı gibi ticaret antlaşmaları kapitülasyonları kaldırmadı, genişletti; yerli sanayi zayıfladı.
• 1881 Muharrem Kararnamesi ile Düyun-ı Umumiye kuruldu; Rüsum-ı Sitte İdaresi bunun içinde eridi.
• Rüsum-ı Sitte, Galata bankerleriyle yapılan müzakerelerle oluşturuldu.

Toplum, azınlıklar ve düşünce akımları

• Millet Sistemi'nde gayrimüslimler zımmi hukuka tabiydi; aile hukukunda kendi cemaat önderlerine bağlıydılar.
• 1856 Islahat Fermanı Müslim-gayrimüslim eşitliğini amaçladı; Ermeni Milleti Nizamnamesi 1863 tarihlidir.
• Hayırsever Cemiyeti (1860) sosyal amaçlıydı; siyasi Ermeni komiteleri çoğunlukla Berlin sonrası çıktı.
• 1895-1896 Ermeni isyanlarında komiteler asıl hedeflerine ulaşamadı.
• Akımların sırası: Osmanlıcılık ilk, Türkçülük son; Osmanlıcılığı Genç Osmanlılar savundu, Ziya Gökalp Türkçüdür.

Meşrutiyet dönemleri

• Genç Osmanlılar 1865'te kuruldu; 1889 tarihi İttihad-ı Osmani Cemiyeti'ne aittir.
• Kanun-i Esasi 1876'da II. Abdülhamit tarafından ilan edilen ilk anayasadır; milletvekili için 30 yaş yeterliydi.
• Avrupa'daki İttihat ve Terakki çevresinin başında Ahmet Rıza Bey vardı; Namık Kemal kurucu değildir.
• 1908'de Bulgaristan bağımsızlığını ilan etti, Bosna-Hersek ilhak edildi, Girit Yunanistan'a katıldı.
• Kamil Paşa hükümeti 13 Şubat 1909'da güvensizlik oyuyla düşen ilk hükümettir.
• 31 Mart Vakası miladi 13 Nisan 1909'dur; Halaskar Zabitan meclisin feshini sağladı.

I. Dünya Savaşı

• Goben ve Breslau, Yavuz ve Midilli adını alarak Osmanlı'yı Almanya safında savaşa soktu.
• Rusya'ya karşı Kafkas Cephesi'nde savaşıldı; Sarıkamış bu cephededir.
• Batı Anadolu Cephesi I. Dünya Savaşı cephesi değil, Kurtuluş Savaşı cephesidir.
• Brest-Litovsk (3 Mart 1918) ile Rusya çekildi; Elviye-i Selase Kars, Ardahan ve Batum'dur.
• Erzincan Antlaşması Osmanlı-Rusya ateşkesidir, gizli paylaşım anlaşması değildir.

Mondros, Sevr ve Milli Mücadele'nin başlangıcı

• Mondros 30 Ekim 1918'de Ahmet İzzet Paşa hükümeti döneminde imzalandı; 7. madde işgallere dayanak oldu.
• İngilizler Maraş'ı 22 Şubat 1919'da işgal etti.
• Sevr'e göre Boğazlar, Türk üyesiz uluslararası komisyonca yönetilecekti; San Remo'da şartlar son şeklini aldı.
• Mustafa Kemal Amasya'dan sonra Erzurum Kongresi'ne başkan oldu; Sivas'ta cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk adıyla birleşti.
• Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri aidat ve bağışlarla yaşadı; Kuva-yı Milliye halk bağışlarıyla beslendi.

TBMM dönemi

• Teşkilat-ı Esasiye (1921) güçler birliğini benimsedi, kuvvetler ayrılığını değil.
• I. İnönü sonrası İsmet Bey tuğgeneralliğe yükseltildi.
• İtalya Milli Mücadele'ye dolaylı askerî yardım yaptı.
• Londra Konferansı'nda Ahmet Tevfik Paşa sözü TBMM heyetine bıraktı.
• Son padişah Vahdeddin'dir; Saltanat Şurası Sevr'in imzalanması yönünde karar verdi.

Kapitülasyon

Yabancılara tanınan ticari ve hukuki ayrıcalıklar; 19. yüzyıl antlaşmalarıyla genişledi.

Sened-i İttifak

1808'de padişah ile âyanlar arasında yapılan, yetkileri belirleyen belge.

Babıâli

Sadrazam ve nezaretlerin bulunduğu, hükümetin yürütme merkezi.

Zımmi hukuk

Gayrimüslimlerin Millet Sistemi içindeki hukuki statüsü.

Düyun-ı Umumiye

Muharrem Kararnamesi ile kurulan dış borç yönetim idaresi.

Osmanlıcılık

Tüm tebaayı din ve ırk ayrımı olmadan ortak Osmanlı kimliğinde birleştirme düşüncesi.

Kanun-i Esasi

1876'da ilan edilen, Meclis-i Mebusan'ı kuran ilk Osmanlı anayasası.

Halaskar Zabitan

Ordunun siyasetten uzak durmasını isteyen ve meclisin feshini sağlayan subay grubu.

Elviye-i Selase

Kars, Ardahan ve Batum sancakları.

Müdafaa-i Hukuk

İşgallere karşı kurulan yerel direniş cemiyetleri.

Güçler birliği

1921 Teşkilat-ı Esasiye'nin benimsediği, yetkilerin Meclis'te toplandığı ilke.

• Genç Osmanlılar 1865, İttihad-ı Osmani 1889: tarihler sık karıştırılır.
• Kanun-i Esasi ilk Osmanlı anayasasıdır; 1921 Teşkilat-ı Esasiye ise TBMM dönemi anayasasıdır.
• Ticaret antlaşmaları kapitülasyonları kaldırmadı, genişletti; 'kalkmıştır' diyen seçenek yanlıştır.
• Batı Cephesi Kurtuluş Savaşı'na aittir, I. Dünya Savaşı cepheleri arasında yoktur.
• Muharrem Kararnamesi sonrası Rüsum-ı Sitte ayrı sürmedi, Düyun-ı Umumiye'ye katıldı.